2023: Türkiye Çalışma Hayatı ve Sosyal Güvenlikte Kapsamlı Dönüşüm Yılı

2023 yılı, Türkiye’de çalışma hayatı ve sosyal güvenlik alanında milyonlarca vatandaşı doğrudan ilgilendiren köklü değişikliklerin ve önemli gelişmelerin yaşandığı bir yıl oldu. Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesinin yasalaşmasından asgari ücretin yeniden belirlenmesine, memur ve işçi toplu sözleşmelerinden emekli aylıklarına ve bayram ikramiyelerine kadar pek çok konuda atılan adımlar, toplumun geniş kesimlerinin gündemini meşgul etti. Bu dönem, hem çalışanların hem de emeklilerin haklarında iyileştirmelerin yapıldığı, sendikal faaliyetlerin ve kurumsal değişimlerin hız kazandığı dinamik bir süreci temsil etti.

Yılın ilk günleri, asgari ücretin güncellenmesiyle çalışma hayatına dair ilk önemli kararla başladı. 1 Ocak 2023 tarihi itibarıyla, milyonlarca çalışanın gelirini doğrudan etkileyen yeni asgari ücret brüt 10 bin 8 lira, net ise 8 bin 506 lira 80 kuruş olarak yürürlüğe girdi. Bu artış, yıl boyunca yaşanan ekonomik dalgalanmalar ve enflasyon karşısında çalışanların alım gücünü bir nebze koruma amacı taşıyordu.

Şüphesiz 2023’ün en çok beklenen ve üzerinde en çok konuşulan düzenlemelerinden biri Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) ile ilgiliydi. Uzun yıllardır çözüm bekleyen bu mesele, Şubat ayında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) gündemine geldi. 28 Şubat’ta Genel Kurul’da kabul edilen yasal düzenleme ile 9 Eylül 1999 öncesinde işe başlayan ve yaş dışındaki diğer emeklilik şartlarını (prim günü ve sigortalılık süresi) tamamlamış olan vatandaşlar emekli olma hakkı kazandı. Bu tarihi düzenlemeden yaklaşık 2 milyon kişi faydalanarak emeklilik dilekçelerini verdi ve uzun bekleyişin ardından aylık almaya başladı. EYT düzenlemesi, sosyal güvenlik sisteminde önemli bir dönüm noktası olarak tarihe geçti.

Emeklilere Yönelik İyileştirmeler ve Destekler

2023 yılı, sadece aktif çalışanlar için değil, emekliler için de önemli kazanımlara sahne oldu. 30 Mart tarihinde yapılan düzenlemeyle en düşük emekli aylığı, önemli bir artışla 5 bin 500 liradan 7 bin 500 liraya yükseltildi. Bu artış, özellikle düşük gelirli emeklilerin yaşam standartlarını iyileştirmeye yönelik kritik bir adım olarak değerlendirildi. Ayrıca, emeklilerin bayram sevinçlerini artırmak amacıyla verilen bayram ikramiyeleri de 2 bin liraya çıkarıldı. Bu ikramiyeler, Ramazan ve Kurban Bayramlarında emeklilerin bütçelerine ek katkı sağlayarak, bayram dönemlerini daha rahat geçirmelerine olanak tanıdı. Kamuda geçici olarak görev yapan işçilerin çalışma sürelerinin aynı vize dönemi içinde 11 ay 29 güne kadar uzatılması da, bu kesimin istihdam güvencesini artıran önemli bir gelişmeydi.

Sendikal Hareketlilik ve Toplu Sözleşme Süreçleri

1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü, her yıl olduğu gibi 2023’te de sendikalar ve işçi konfederasyonları tarafından çeşitli etkinliklerle kutlandı. TÜRK-İŞ Adana’da, HAK-İŞ Kahramanmaraş’ta, DİSK ise İstanbul’da geniş katılımlı programlar düzenleyerek işçi haklarına dikkat çekti. Aynı gün, Memur-Sen 7. Genel Kurulu’nu gerçekleştirirken, Ali Yalçın genel başkanlık görevine yeniden seçilerek güven tazeledi.

Yılın önemli kilometre taşlarından biri de kamu işçilerini ilgilendiren toplu sözleşmeler oldu. Kamudaki yaklaşık 700 bin işçiyi kapsayan 2023 Yılı Kamu Toplu İş Sözleşmeleri Çerçeve Protokolü, 9 Mayıs’ta Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde düzenlenen törenle imzalandı. Bu sözleşmeyle birlikte en düşük kamu işçisi ücreti 15 bin liraya yükseltilirken, ücretlerde önemli artışlar kaydedildi. Birinci yılın ilk 6 ayında refah payı dahil yüzde 45, ikinci 6 ayda yüzde 15, ikinci yılın ilk ve ikinci 6 ayında ise yüzde 10+10 oranında zam yapılması kararlaştırıldı. Bu anlaşma, kamu işçilerinin ekonomik koşullarının iyileştirilmesinde büyük rol oynadı.

Bakanlıkta Değişim ve Uluslararası Çalışma İlişkileri

Siyasi arenada da önemli değişiklikler yaşandı. Cumhurbaşkanı ve milletvekili genel seçimlerinin ardından, 3 Haziran’da yeni Cumhurbaşkanlığı Kabinesi açıklandı. Bu kapsamda, Vedat Işıkhan yeni Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı olarak atandı. Işıkhan, 5 Haziran’da görevi selefi Vedat Bilgin’den devralarak bakanlık çalışmalarına başladı. Bakanlıkta yaşanan bu değişim, çalışma hayatına yönelik politikalarda yeni bir dönemin habercisi oldu.

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 111. Uluslararası Çalışma Konferansı, 5-16 Haziran tarihleri arasında İsviçre’nin Cenevre şehrinde gerçekleştirildi. ILO’ya üye 187 ülkeden yaklaşık 5 bin delegenin katıldığı bu önemli konferansta, Türkiye’yi işçi temsilcileri olarak TÜRK-İŞ, işveren temsilcileri olarak ise TİSK temsil etti. Bu katılım, Türkiye’nin uluslararası çalışma standartlarına uyum ve işçi hakları konusundaki taahhüdünü bir kez daha gösterdi.

Asgari Ücrete Ara Zam ve Sendikalaşma Oranları

Yüksek enflasyon ve artan yaşam maliyetleri karşısında, yıl içinde asgari ücrete ek bir düzenleme yapılması kaçınılmaz hale geldi. İşçi, işveren ve hükümet temsilcilerinden oluşan Asgari Ücret Tespit Komisyonu, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ev sahipliğinde 20 Haziran’da toplandı. Yapılan görüşmeler sonucunda, asgari ücrete ara zam yapılması kararlaştırıldı ve 1 Temmuz 2023 itibarıyla brüt 13 bin 414 lira, net 11 bin 402 lira olarak güncellendi. Bu ara zam, milyonlarca asgari ücretli çalışanın alım gücünü destekleyici önemli bir adım oldu.

Temmuz ayında açıklanan sendikaların üye sayılarına ilişkin istatistikler, Türkiye’deki sendikalaşma oranlarının güncel durumunu ortaya koydu. Buna göre, işçilerde sendikalaşma oranı yüzde 14,7 olarak belirlenirken, memurlarda bu oran yüzde 74,54’e ulaştı. Bu veriler, farklı sektörlerdeki sendikal örgütlenmenin düzeyini göstermesi açısından önem taşıyor.

Türk Devletleri Sendikalar Teşkilatı Kuruldu

Türkiye’nin bölgesel iş birliği adımları çalışma hayatı alanında da kendini gösterdi. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan işçi konfederasyonlarının katılımıyla 29 Temmuz’da “Türk Devletleri Sendikalar Teşkilatı” kuruldu. Bu teşkilat, Türk devletleri arasındaki işçi hakları ve sendikal dayanışmayı güçlendirmeyi amaçlıyor. Teşkilatın 29 Kasım’da yapılan 1. Olağan Genel Kurulu’nda TÜRK-İŞ Genel Başkanı Ergün Atalay, genel başkanlık görevine seçilerek bu önemli yapının liderliğini üstlendi.

Memur ve Memur Emeklilerinin Zam Oranları Belirlendi

Yaklaşık 4 milyon memur ve 2,5 milyon memur emeklisinin 2024 ve 2025 yıllarındaki zam oranlarını belirlemek üzere memur sendikaları ile hükümet arasında 1 Ağustos’ta görüşmeler başladı. Yoğun geçen müzakerelerin ardından tarafların anlaşmaya varamaması üzerine konu Kamu Görevlileri Hakem Kurulu’na taşındı. Hakem Kurulu, 31 Ağustos’ta aldığı kararla memur maaşları ve memur emeklisi aylıklarına 2024’ün ilk 6 ayında yüzde 15, ikinci 6 ayında yüzde 10; 2025’in ilk 6 ayında yüzde 6 ve ikinci 6 ayında yüzde 5 zam yapılmasını kararlaştırdı. Bu karar, milyonlarca kamu çalışanı ve emeklisinin gelecekteki mali durumunu şekillendiren kritik bir adımdı.

Çalışmayan Emeklilere Bir Defaya Mahsus 5 Bin Lira Ödeme

Hükümet, 9 Ekim’de aldığı kararla çalışmayan emeklilere bir defaya mahsus 5 bin lira ödeme yapacağını duyurdu. Bu kararın ardından, özellikle çiftçi ve Bağkur’lu esnaf emeklilerinden gelen talepler üzerine ödeme yapılacak emeklilerin kapsamı 24 Kasım’da genişletildi. Bu genişletme sayesinde toplamda 4 milyon 688 bin 945 kişiye 29 Aralık’ta ödemeleri yapıldı. Bu destek, ekonomik zorluklarla mücadele eden emeklilerin bir nebze olsun rahatlamasına yardımcı oldu.

Sendikal Genel Kurullar ve Yeni Yıl Asgari Ücret Kararı

Yıl sonuna doğru sendikalarda da kongre heyecanı devam etti. TÜRK-İŞ’in 30 Kasım’daki 24. Olağan Genel Kurulu’nda Ergün Atalay, genel başkanlık görevine yeniden seçilerek sendikanın liderliğini sürdürme yetkisi aldı.

2023 yılının son önemli kararı, 2024 yılı için geçerli olacak asgari ücretin belirlenmesi oldu. Yılın son haftasında toplanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu, işçi ve işveren heyetlerinin oy çokluğuyla yeni asgari ücreti karara bağladı. Buna göre, 2024 yılı için brüt 20 bin 2 lira 50 kuruş, net ise 17 bin 2 lira 12 kuruş olarak belirlendi. Bu karar, yeni yıla girerken milyonlarca çalışanın maaşını doğrudan etkileyecek ve ekonomik göstergelerde önemli bir yer tutacaktır.

Genel olarak bakıldığında, 2023 yılı, Türkiye’nin çalışma hayatı ve sosyal güvenlik politikalarında geniş kapsamlı reformların, önemli iyileştirmelerin ve sürekli dinamizmin yaşandığı, milyonlarca vatandaşın yaşamını doğrudan etkileyen kararların alındığı, adeta bir dönüm noktası niteliğindeki gelişmelerle dolu bir yıl olarak kayıtlara geçti. Bu gelişmeler, hem geçmişteki beklentilere cevap verirken hem de geleceğe yönelik sosyal politikaların temelini atmıştır.