Nisan Enflasyonu: İTO’dan Yüksek Artış Sinyali ve Ekonomik Beklentiler

İstanbul Ticaret Odası (İTO) tarafından açıklanan Nisan ayı ücretliler geçinme endeksi verileri, Türkiye ekonomisinde enflasyon baskısının ne denli güçlü olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi. Nisan ayındaki yüzde 4.89’luk artış oranı, genel beklentilerin oldukça üzerinde gerçekleşti. Bu yüksek oranla birlikte, yılın ilk dört ayındaki toplam artış yüzde 21 seviyesine ulaşırken, yıllık bazdaki artış ise yüzde 79 sınırına dayandı. Bu rakamlar, özellikle ücretli kesimin alım gücünde yaşanan erimenin boyutunu ve yaşam maliyetlerindeki hızlı yükselişi net bir şekilde ortaya koyuyor.

İTO’nun geçinme endeksi ile Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) arasında birebir bir ilişki kurmak her zaman doğru olmasa da, İTO’nun verileri genellikle TÜİK’in resmi enflasyon rakamları için bir öncü gösterge niteliği taşır. İki endeksin hesaplama yöntemleri ve kapsadığı ürün sepetleri farklılık gösterse de, eğilimler açısından benzerlikler taşıması sıkça karşılaşılan bir durumdur.

Yılın ilk çeyreğinde, yani Ocak, Şubat ve Mart aylarında TÜİK ve İTO’nun açıkladığı enflasyon oranları birbirine oldukça yakın seyretmişti. Ocak ayında TÜİK yüzde 6.70’lik bir artış açıklarken, İTO da hemen hemen aynı düzeyde, yüzde 6.72’lik bir oran bildirmişti. Şubat ayında ise TÜİK’in enflasyonu yüzde 4.53 olarak gerçekleşirken, İTO’nun oranı yüzde 4.07 olmuştu. Mart ayına gelindiğinde, TÜİK yüzde 3.16’lık bir artış kaydederken, İTO’nun rakamı yüzde 3.93 olarak açıklandı. İlk çeyrekteki toplam artışlara bakıldığında, TÜİK’e göre yüzde 15.06, İTO’ya göre ise yüzde 15.42’lik bir enflasyon oranı gözlemlenmişti. Bu yakın seyir, İTO verilerinin gelecekteki TÜİK açıklamaları için neden önemli bir sinyal olarak kabul edildiğini açıklıyor.

Enflasyonun Temel Dinamikleri: Kur Artışı Tek Sebep mi?

İTO’nun Nisan ayı enflasyon verilerinin açıklanmasının ardından, sosyal medyada sıkça karşılaşılan ve artık “malum sorular” haline gelen bazı tartışmalar gündeme geldi. Özellikle daha önce enflasyonun en büyük nedenlerinden birinin kur artışı olduğu yönündeki değerlendirmelerin ardından, Nisan ayında döviz kurunda belirgin bir artış yaşanmaması, birçok kişinin kafasında soru işaretleri yaratmıştı. “Nisanda kur artışı yok, peki enflasyon neden yüksek çıktı? Demek ki kur artışı enflasyona yol açmıyormuş” şeklindeki yorumlar, enflasyonun karmaşık yapısını göz ardı eden basmakalıp bir düşünce tarzını yansıtıyor.

Bu tür yorumlara karşı, ekonominin dinamiklerini daha geniş bir perspektiften değerlendirmek gerekmektedir. Enflasyonun tek bir nedeni yoktur ve kur artışı, evet, en büyük nedenlerden biri olabilir, ancak hiçbir zaman tek neden olarak gösterilmez. Türkiye gibi dışa bağımlı bir ekonomide, enerji, sanayi üretimi ve hatta tarım ürünleri gibi birçok alanda ithalata olan bağımlılık yüksektir. Döviz kuru arttığında, ithal girdi maliyetleri doğrudan yükselir ve bu da benzin, motorin gibi akaryakıt ürünlerine zam olarak yansır. Akaryakıt fiyatlarındaki artış ise, ulaşım ve lojistik maliyetlerini artırarak tüm ürün ve hizmet fiyatlarına zincirleme bir etkiyle yayılır. Hizmetler sektörü de bu ortamda maliyet artışlarını ve artan talebi fiyatlarına yansıtmakta tereddüt etmez. Yani, dövizdeki küçük bir oynaklık bile, piyasada “geçişkenlik” adı verilen mekanizma ile fiyatlara katlanarak yansıtılma potansiyeline sahiptir.

Ancak kur artmadığında zamların aniden duracağını düşünmek de yanıltıcıdır. Üretimin düşük olduğu, yani arzın talebi karşılayamadığı kalemlerde fiyatların artmasını önlemek oldukça zordur. Örneğin, hayvancılık sektörünün yaşadığı sorunlar ve üretimdeki düşüşler devam ederken, et fiyatlarının yükselmesinin önüne geçmek neredeyse imkansızdır. Bu durum, sadece kur kaynaklı değil, aynı zamanda yapısal sorunlar, arz-talep dengesizlikleri, maliyet enflasyonu ve beklenti enflasyonu gibi çeşitli faktörlerin birleşiminden beslenen çok boyutlu bir enflasyon gerçeğini ortaya koymaktadır.

Ekonomi yönetiminin talebi kısarak enflasyonu düşürmeye çalıştığı bir ortamda, özellikle temel gıda maddeleri gibi zorunlu ihtiyaçlarda insanların ne kadar kısıntıya gidebileceği de önemli bir tartışma konusudur. Gıda maddeleri, tüketimin vazgeçilmez bir parçası olduğu için talepteki kısıtlamalar her zaman beklenen etkiyi yaratmayabilir. Bu durum, özellikle sabit gelirli vatandaşlar için ciddi bir geçim sıkıntısı yaratmaktadır. Maliyetleri yükselen ve bunu sattığı mal ve hizmetin fiyatına yansıtan işletmeler açısından bir sorun teşkil etmezken, fiyat halkasının sonunda bulunan ve gelirleri sabit kalan kesimler büyük bir çıkmaza girmektedir.

Nisan Ayında Dikkat Çeken Fiyat Artışları

Nisan ayında döviz kurlarındaki değişimlere baktığımızda, dolar kurunda yalnızca yüzde 1.1’lik sınırlı bir artış gözlemlenirken, euroda ise aksine yüzde 0.2’lik bir düşüş yaşandı. Bu oranlar, ay sonu değerleri yerine, ay ortalaması değerlerine göre hesaplanan değişimleri yansıtmaktadır. Enflasyon endeksleri genellikle ay ortalamalarını esas aldığı için, döviz ve akaryakıt gibi kalemlerde de bu yaklaşım benimsenmelidir.

Akaryakıt fiyatlarında ise durum biraz daha karmaşıktı. Ay sonu itibarıyla benzin fiyatı sabit kalırken, motorin fiyatında düşüş yaşandığı görülmüştü. Ancak ay ortalaması olarak değerlendirildiğinde, benzinde yüzde 4.2, motorinde ise yüzde 1.2’lik bir artış gerçekleştiği ortaya çıktı. Bu akaryakıt ve döviz kuru hareketleri, İTO’nun açıkladığı yüzde 4.89’luk yüksek Nisan ayı enflasyonunu tek başına açıklamaktan oldukça uzaktır. Peki, bu yüksek artış oranına ulaşılmasına yol açan temel kalemler nelerdi?

Nisan ayındaki enflasyonun ana sürükleyicisi gıda grubu oldu. Gıda grubundaki artış yüzde 4.84 olarak kaydedildi. Bu kapsamda en yüksek artış, yüzde 9.77 ile et, balık ve kümes hayvanları kaleminde yaşandı. Kırmızı et fiyatlarındaki yükseliş, hayvancılık sektöründeki maliyet artışları ve arz sıkıntılarıyla doğrudan ilişkilidir. Dışarıda yenen yemekler grubunda da yüzde 6.36’lık kayda değer bir artış görüldü; bu da hem gıda maliyetlerindeki artışı hem de hizmet sektöründeki genel fiyat yükseliş eğilimini yansıtmaktadır. İTO’nun gıda grubu içinde yer verdiği tütün, alkollü ve alkolsüz içecekler grubundaki yüzde 9.71’lik artış da dikkat çekiciydi ve bu artışta vergilerin ve maliyetlerin etkisi büyüktür.

Ancak Nisan ayında fiyat artışında en dikkat çekici grup, neredeyse yüzde 24’e yakın bir artışla giyim grubu oldu. Giyimdeki bu keskin artış, genellikle mevsim geçişleriyle birlikte yeni sezon ürünlerinin piyasaya sürülmesiyle yaşanan fiyat güncellemelerinin yanı sıra, artan üretim maliyetleri ve ithal girdi bağımlılığının da bir yansımasıdır. Genel olarak, bu detaylı kalem bazlı inceleme, enflasyonun sadece kur artışına bağlı olmadığını, farklı sektörlerdeki arz-talep dengesizlikleri, maliyet baskıları ve mevsimsel faktörler gibi birçok bileşenin etkileşimiyle oluştuğunu göstermektedir.

TÜİK Beklentileri ve Merkez Bankası’nın Potansiyel Adımları

Yazının başında da belirtildiği gibi, İTO ve TÜİK endekslerinin yapısı farklılık gösterse de, İTO’nun açıkladığı rakamlar, TÜİK’in resmi enflasyon verileri için önemli bir öncü gösterge niteliğindedir. TÜİK’in Nisan ayına ilişkin Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) artışını kısa süre içinde öğreneceğiz. Bu açıklama, Merkez Bankası’nın ve ekonomi yönetiminin önümüzdeki dönemdeki adımlarını şekillendirecek kritik bir veri olacaktır.

Eğer TÜFE artışı yüzde 3 seviyesinde gelirse, yılın ilk dört ayındaki toplam artış yüzde 18.5’i bulacaktır. Ancak Nisan ayı artışının yüzde 4 gibi bir oranla gerçekleşmesi durumunda, dört aylık toplam enflasyon yüzde 19.6’ya ulaşacaktır. Bu senaryo, ekonomi için daha endişe verici bir tablo çizmektedir.

Merkez Bankası, Mart ayında gerçekleşen yüzde 3.16’lık aylık enflasyonu şu şekilde yorumlamıştı: “Mart ayında aylık enflasyonun ana eğilimi, devam eden zayıflamaya rağmen öngörülenden yüksek gerçekleşmiştir.” Merkez Bankası’nın kendi beklentilerine göre, yılın ilk altı ayında Ocak ayı hariç, mevsimsellikten arındırılmış aylık enflasyonun yüzde 3 civarında seyretmesi bekleniyordu. Mart ayındaki yüzde 3.16’lık artış bile bir sapma olarak değerlendirilmişken, eğer TÜİK’ten İTO’nun oranına yakın, örneğin yüzde 4 gibi yüksek bir Nisan ayı artışı gelirse, bu durum Merkez Bankası’nın beklentilerinden çok daha ciddi bir sapmaya işaret edecektir.

Böylesi bir senaryoda, Merkez Bankası’nın kayıtsız kalması beklenemez. Enflasyonla mücadele politikaları kapsamında, Mayıs ayında yeni önlemlerin devreye alınması, hatta yeni bir faiz artışının gündeme gelmesi kuvvetle muhtemeldir. Zira aylık yüzde 4 civarında bir enflasyon oranı, Merkez Bankası’nın yılsonu için belirlediği yüzde 36’lık yıllık enflasyon tahminini daha da anlamsız kılacaktır. Bu, enflasyonla mücadelede kararlılık mesajının pekiştirilmesi ve fiyat istikrarının sağlanması adına ek adımların kaçınılmaz hale geldiğini gösterir.

Ancak, eğer TÜİK’ten yüzde 2 dolayında bir oran gelirse, bu durum, enflasyonun öngörülen patikada ilerlediği anlamına gelecektir ve yukarıda bahsedilen ek önlemlere ihtiyaç kalmayabilir. Ancak mevcut ekonomik koşullar, piyasa beklentileri ve İTO’nun öncü verileri ışığında, yüzde 3’ün altında, hele hele yüzde 2 dolayında bir Nisan ayı enflasyon oranının gerçekleşme ihtimali, pek de olası görünmemektedir. Enflasyonun yapışkanlığı ve genel fiyat artış eğilimi, düşük oranların ancak çok güçlü ve beklenmedik bir dış etkiyle mümkün olabileceğini düşündürmektedir. Bu durum, Türkiye ekonomisi için enflasyonla mücadelenin uzun soluklu ve zorlu bir süreç olmaya devam edeceğinin en önemli göstergelerinden biridir.

Kaynak: ekonomim.com