Hissedilen Enflasyon Gerçeği: Türkiye’de Resmi Verilerle Halkın Algısı Arasındaki Derin Uçurum

Türkiye ekonomisi, son yıllarda yüksek enflasyonla mücadele ederken, halkın günlük yaşamında hissettiği fiyat artışları ile Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan resmi enflasyon verileri arasında giderek büyüyen bir uçurum dikkat çekiyor. Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi (DİSK-AR) tarafından TÜİK verileri üzerinde yapılan kapsamlı bir çalışma, bu derin farklılığı gözler önüne serdi. DİSK-AR’ın 2021, 2022 ve 2023 yıllarını kapsayan “hissedilen enflasyon” araştırması, vatandaşın cüzdanındaki erimenin resmi rakamların çok ötesinde olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Bu durum, hem ekonomik politikaların etkinliği hem de kamuoyu nezdinde resmi kurumlara duyulan güven açısından ciddi soru işaretleri yaratıyor.

DİSK-AR’ın yayımladığı rapor, hissedilen enflasyonun neden resmi verilerden bu kadar farklılaştığını ve bu durumun toplumsal yankılarını detaylı bir şekilde inceliyor. Çalışma, özellikle gıda, konut ve enerji gibi temel harcama kalemlerindeki fahiş artışların, ortalama enflasyon sepetine yansıma biçimiyle halkın gerçek satın alma gücü kaybı arasındaki uyumsuzluğa ışık tutuyor. Resmi ve hissedilen enflasyon arasındaki bu devasa fark, sadece istatistiki bir sapma olmaktan öte, milyonlarca insanın yaşam kalitesini doğrudan etkileyen ve geleceğe dair kaygılarını artıran somut bir gerçeklik olarak karşımızda durmaktadır.

DİSK-AR’ın Enflasyon Araştırması: Yıllara Göre Farkın Büyüklüğü

DİSK-AR’ın üç yıllık periyodu inceleyen araştırması, hissedilen enflasyon ile resmi enflasyon arasındaki farkın her geçen yıl daha da açıldığını çarpıcı verilerle ortaya koyuyor. Rapora göre, 2023 yılı, bu farkın en yüksek seviyeye ulaştığı yıl olarak kayıtlara geçti. Vatandaşın bütçesinde hissettiği enflasyon, açıklanan resmi enflasyonun neredeyse iki katına tekabül etti. Ortalama hissedilen enflasyon, 2023’teki ortalama resmi enflasyonun tam 53 puan üzerinde hesaplandı. Bu 53 puanlık fark, hane halklarının temel ihtiyaçlarını karşılama konusunda yaşadığı zorlukların ve ekonomik sıkıntıların boyutunu açıkça gözler önüne sermektedir. Örneğin, resmi olarak fiyatların %60 arttığı bir ortamda halkın bu artışı %113 olarak hissetmesi, satın alma gücündeki gerçek erimenin çok daha yıkıcı olduğunu gösterir.

Geçmiş yıllara bakıldığında da benzer bir tabloyla karşılaşılmaktadır. 2022 yılında ortalama hissedilen enflasyon %98,44 iken, TÜİK tarafından açıklanan yıllık ortalama resmi enflasyon %71,98 olarak gerçekleşti. Bu durumda, resmi enflasyon ile hissedilen enflasyon arasındaki fark 36,8 puan olarak kaydedildi. Bu önemli fark, özellikle gıda ve enerji fiyatlarındaki artışların dar gelirli hane halkları üzerindeki yoğun baskısının bir yansımasıydı. Temel tüketim ürünlerine yapılan harcamaların toplam bütçedeki payı arttıkça, ortalama enflasyon sepetinin ötesindeki fiyat hareketleri, bireylerin hissettiği enflasyonu kaçınılmaz olarak yükseltmektedir.

2021 yılı verileri de bu eğilimi doğrular niteliktedir. O yıl, ortalama hissedilen enflasyon %56,39 seviyesindeyken, ortalama açıklanan resmi enflasyon %19,42 olarak kaydedildi. Aradaki fark ise 34,91 puandı. Bu üç yıllık dönem içerisinde, hissedilen enflasyon ile resmi enflasyon arasındaki puan farkının en yüksek seviyeye ulaştığı yılın 2023 olması, ekonomik koşulların ve halkın ekonomik algısının kötüleştiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu sürekli artan fark, ekonomik istikrarsızlığın ve fiyat dalgalanmalarının vatandaşın günlük hayatına ne denli derinlemesine nüfuz ettiğinin somut bir göstergesidir.

Hissedilen Enflasyon ile Resmi Enflasyon Farkının Arkasındaki Nedenler

Hissedilen (algılanan) enflasyon ile resmi (açıklanan) enflasyon arasındaki bu ciddi farkın çeşitli ve karmaşık nedenleri bulunmaktadır. Hissedilen enflasyon, öznel bir veri olmasına rağmen, enflasyonun düzeyi ve bireyler üzerindeki etkisi konusunda oldukça önemli bir gösterge ve ipucu niteliğindedir. Bu farkın oluşmasındaki temel faktörlerden biri, istatistik kurumlarının kullandığı tüketici fiyat endeksi (TÜFE) sepeti ile bireylerin gerçek harcama kalıpları arasındaki farklılıklardır. TÜİK’in enflasyon sepeti, ortalama bir hane halkının harcama alışkanlıklarını temsil etmeyi amaçlasa da, her bireyin veya her hane halkının bütçe dağılımı farklıdır.

Özellikle düşük gelirli kesimler, gelirlerinin büyük bir kısmını gıda, kira, ulaşım ve enerji gibi temel ihtiyaçlara harcamaktadır. Bu temel harcama kalemlerinde meydana gelen fiyat artışları, genel enflasyon ortalamasının üzerinde seyrettiğinde, bu kesimler hissedilen enflasyonu çok daha yüksek seviyelerde deneyimler. Örneğin, gıda fiyatlarındaki %100’lük bir artış, bütçesinin %10’unu gıdaya ayıran bir kişi için toplam harcamalarda %10’luk bir artış anlamına gelirken, bütçesinin %50’sini gıdaya ayıran bir kişi için %50’lik bir artış demektir. Bu durum, TÜİK’in sepet ağırlıklandırmasının ve bireysel harcama kalıplarının uyumsuzluğunu gözler önüne sermektedir.

Psikolojik faktörler de hissedilen enflasyonun resmi rakamların üzerine çıkmasında önemli bir rol oynar. Tüketiciler, fiyat artışlarını, özellikle sıkça satın aldıkları ürünlerdeki artışları çok daha belirgin bir şekilde hatırlama eğilimindedir. Fiyat düşüşleri veya stabil kalan ürünler genellikle daha az dikkat çekerken, market alışverişinde sıkça karşılaşılan zamlar hafızalara kazınır. Bu “negatif eğilim” veya “kayıp korkusu”, bireylerin genel fiyat seviyelerine dair algısını olumsuz yönde etkileyebilir. Ayrıca, fiyat etiketlerinin sürekli değişmesi, indirimlerin azalması ve ürün gramajlarının düşmesi gibi “gizli zamlar” da halkın enflasyon algısını derinlemesine etkileyen faktörlerdendir.

Dahası, açıklanan resmi enflasyon ile hissedilen enflasyon arasında büyük farklar olması, enflasyon ölçümünde ciddi sorunlar olduğunun da bir göstergesi olabilir. Bu sorunlar; veri toplama metodolojisindeki eksikliklerden, örneklem seçimindeki hatalara, enflasyon sepetinin güncelliğini yitirmesinden veya hatta siyasi müdahalelerle verilerin manipüle edildiği yönündeki iddialara kadar geniş bir yelpazeyi kapsayabilir. Şeffaf ve güvenilir bir istatistik kurumu, bu tür şüpheleri ortadan kaldırmak için metodolojisini, veri kaynaklarını ve hesaplama yöntemlerini kamuoyu ile detaylı bir şekilde paylaşmalıdır.

Uluslararası Karşılaştırmalar ve TÜİK’in Şeffaflık Sorumluluğu

Enflasyon verilerinin güvenilirliği, uluslararası arenada da büyük önem taşır. Dünya genelindeki birçok istatistik kurumu, sadece resmi enflasyon oranlarını açıklamakla kalmayıp, aynı zamanda halkın hissettiği (algıladığı) ve beklediği enflasyona ilişkin verileri de kamuoyuyla paylaşmaktadır. Bu şeffaflık, ekonomik aktörlerin ve vatandaşların daha bilinçli kararlar almasına yardımcı olurken, aynı zamanda istatistik kurumlarına duyulan güveni pekiştirir. Örneğin, Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde durum Türkiye’den oldukça farklıdır. 2023 yılı sonu itibarıyla AB ülkelerinde algılanan enflasyon %9,5 iken, açıklanan resmi enflasyon %2,4 seviyesindeydi. Aradaki fark sadece 7,1 puan olarak kaydedilmiştir. Bu göreceli yakınlık, AB istatistik kurumlarının verilerinin halkın algısıyla daha fazla örtüştüğünü gösterir.

Ancak, enflasyonun en yüksek seyrettiği ülkelerden biri olan Türkiye’de, TÜİK’in benzer verileri kamuoyuna açıklamaması, ciddi bir şeffaflık eksikliği olarak yorumlanmaktadır. DİSK-AR’ın raporunda vurgulandığı üzere, TÜİK’in bu verilere sahip olduğu halde kamuoyu ile paylaşmaması, mevcut güven bunalımını daha da derinleştirmektedir. 2023 Aralık ayında Türkiye’de hissedilen enflasyonun %100,5 gibi astronomik bir seviyede olduğu hesaplanırken, açıklanan resmi enflasyonun %64,8 olması, aradaki 35,7 puanlık uçurumu gözler önüne sermektedir. Bu kadar büyük bir fark, uluslararası standartlara göre kabul edilemez bir durum teşkil etmektedir.

Bir ülkenin istatistik kurumu, ekonomik verileri tarafsız, doğru ve şeffaf bir şekilde sunmakla yükümlüdür. Bu sadece akademik bir tartışma olmanın ötesinde, sendikaların ücret pazarlıkları, iş dünyasının yatırım kararları, hane halklarının bütçe planlaması ve hükümetin ekonomik politika belirleme süreçleri için hayati öneme sahiptir. TÜİK’in hissedilen ve beklenen enflasyon gibi önemli göstergeleri gizlemesi, bu süreçleri sekteye uğratmakta ve ekonomik belirsizliği artırmaktadır. Uluslararası karşılaştırmalar, Türkiye’nin bu konuda kat etmesi gereken uzun bir yol olduğunu ve şeffaflık ilkelerinden uzaklaşıldıkça güven krizinin derinleşeceğini göstermektedir.

Güvenilirlik Tartışmaları ve Şeffaflık Çağrısı

Resmi enflasyon ile hissedilen enflasyon arasındaki bu tutarsızlık, TÜİK’in tüketici fiyat endeksi (TÜFE) verilerinin güvenilirliği konusundaki tartışmaları daha da körüklemektedir. Kamuoyunda ve akademik çevrelerde uzun süredir dile getirilen “TÜİK verileri gerçeği yansıtmıyor mu?” sorusu, DİSK-AR’ın bu son raporuyla daha da güçlenmiştir. Eğer halkın büyük bir kesimi, açıklanan resmi enflasyonun kendi yaşam gerçekleriyle örtüşmediğine inanıyorsa, bu durum sadece ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal bir güven bunalımına yol açar. Güvenilirlik eksikliği, ekonomik kararların yanlış temeller üzerine inşa edilmesine, yatırımların azalmasına ve genel olarak ekonomik belirsizliğin artmasına neden olabilir.

Güvenilir olmayan enflasyon verileri, ücret artışlarının belirlenmesinden emeklilik maaşlarının ayarlanmasına kadar birçok alanda haksızlıklara yol açar. Çalışanların ve emeklilerin satın alma gücü, resmi enflasyon oranlarına göre belirlenen zamlarla erimeye devam ederken, hissedilen enflasyon çok daha yüksek seyrettiği için gelirleri gerçek anlamda düşüş gösterir. Bu durum, gelir eşitsizliğini derinleştiren ve toplumsal refahı olumsuz etkileyen önemli bir faktördür. Ayrıca, iş dünyası da belirsiz ve güvenilmez verilere dayanarak fiyatlandırma, maliyet analizi ve yatırım kararları almakta zorlanır, bu da ekonomik durgunluğa ve istikrarsızlığa katkıda bulunur.

Bu bağlamda, DİSK-AR’ın raporu, TÜİK’e net bir çağrıda bulunmaktadır: “TÜİK enflasyon ölçümü konusundaki verileri şeffaf biçimde kamuoyu ile paylaşmalıdır.” Bu çağrı, sadece rakamların açıklanmasından ibaret değildir; aynı zamanda kullanılan metodolojilerin, veri kaynaklarının, ağırlıklandırma sistemlerinin ve hesaplama süreçlerinin tam şeffaflıkla kamuoyunun denetimine açılmasını gerektirir. Bağımsız uzmanların ve sivil toplum kuruluşlarının verilere erişimi sağlanmalı, tartışmaya açık konular bilimsel yöntemlerle ele alınmalıdır. Şeffaflık, güvenin temelini oluşturur ve ancak bu yolla TÜİK, Türkiye ekonomisi için hayati önem taşıyan verilerin güvenilirliğini yeniden tesis edebilir.

Sonuç olarak, DİSK-AR’ın “hissedilen enflasyon” araştırması, Türkiye ekonomisindeki temel bir sorunu, yani resmi enflasyon verileri ile halkın yaşadığı ekonomik gerçeklik arasındaki devasa uçurumu bir kez daha gözler önüne sermiştir. Bu fark, sadece istatistiki bir sapma olmayıp, milyonlarca vatandaşın hayatını doğrudan etkileyen bir yoksullaşma ve güvensizlik kaynağıdır. Ekonomik istikrar ve toplumsal refahın tesisi için, bu uçurumun nedenleri bilimsel ve şeffaf bir şekilde analiz edilmeli, TÜİK gibi resmi kurumlar verilerini eksiksiz ve güvenilir bir biçimde kamuoyuyla paylaşarak şeffaflık ilkesine tam anlamıyla uymalıdır. Aksi takdirde, ekonomik politikalar gerçek sorunlardan uzak kalacak, halkın devlete olan güveni sarsılmaya devam edecektir.

Kaynak: İnvesting