Türkiye’nin Cari Açığı 2023’te Azaldı: Makroekonomik Göstergeler ve Gelecek Beklentileri

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından açıklanan son veriler, Türkiye ekonomisinin önemli göstergelerinden biri olan cari işlemler hesabında 2023 yılında kayda değer bir düşüş yaşandığını ortaya koydu. 2022 yılında 49,1 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen cari açık, 2023 sonunda 45,2 milyar dolara gerileyerek beklentilerin altında bir kapanış yaptı. Bu gelişme, Orta Vadeli Program (OVP) hedeflerine kısmen yaklaşılması açısından olumlu bir sinyal olarak değerlendirilmekle birlikte, makroekonomik denge ve dış finansman ihtiyaçları bağlamında detaylı bir analizi hak etmektedir.

Cari açık, bir ülkenin mal, hizmet, birincil ve ikincil gelir alışverişinden kaynaklanan net borçlanma ihtiyacını gösteren kritik bir makroekonomik göstergedir. Sürdürülebilir bir ekonomik büyüme için cari açığın makul seviyelerde tutulması büyük önem taşır. Yüksek cari açık, ülkenin dış kaynaklara olan bağımlılığını artırabilir, döviz kurları üzerinde baskı yaratabilir ve enflasyonist eğilimleri güçlendirebilir.

2023 Yılı Cari Açık Verileri ve Genel Değerlendirme

2023 yılı genelinde yaşanan bu düşüş, Türkiye ekonomisi için olumlu bir gelişme olarak kaydedildi. TCMB’nin açıkladığı verilere göre, cari işlemler hesabı 2023 yılında toplamda 45,15 milyar ABD doları açık verdi. Bu rakam, piyasa beklentisi olan 46,7 milyar ABD dolarının da altında gerçekleşerek olumlu bir sürpriz yarattı. Bir önceki yılın 49,1 milyar dolarlık açığına kıyasla yaklaşık 4 milyar dolarlık bir iyileşme gözlemlendi. Ancak, Orta Vadeli Program’da 2023 yılı için öngörülen 42,5 milyar dolarlık hedefe tam olarak ulaşılamadığı da belirtilmelidir.

Cari açıktaki bu gerileme, özellikle yılın ikinci yarısında uygulanan sıkı para politikaları, iç talepteki yavaşlama ile azalan ithalat talebi ve güçlü turizm gelirlerindeki artış gibi birçok faktörün etkisiyle şekillenmiştir. Küresel emtia fiyatlarındaki düşüş de ithalat faturasının hafiflemesinde önemli bir rol oynamıştır. Bu faktörler, Türkiye’nin dış ticaret dengesinde bir miktar iyileşme sağlamasına yardımcı olmuştur.

Aralık Ayı Cari İşlemler Hesabı Performansı

Yılın son ayı olan Aralık’ta ise cari işlemler hesabı 2 milyar 091 milyon dolar açık verdi. Bu rakam, Foreks Haber’in anketinde oluşan 3,1 milyar dolarlık beklentinin oldukça altında kalarak, aylık bazda da olumlu bir performans sergiledi. Aralık ayındaki bu beklenenden iyi sonuç, yıl geneli performansına olumlu katkıda bulunarak, 2023 yılını beklentilerin altında bir cari açıkla kapatma konusunda önemli bir rol oynadı. Aylık verilerdeki bu tür beklenenden iyi performanslar, genellikle piyasalarda güven algısını artırıcı etki yapar ve ekonomik görünüm hakkında olumlu sinyaller verir.

Altın ve Enerji Hariç Cari İşlemler Hesabı: Temel Eğilimi Anlamak

Cari açığın analizi yapılırken, enerji ve altın hariç tutularak hesaplanan “çekirdek cari denge” büyük önem taşır. Zira enerji fiyatlarındaki küresel dalgalanmalar ve altın ithalatındaki oynaklıklar, genel cari açık üzerinde geçici ve dışsal şoklar yaratabilir. Bu kalemler dışarıda bırakıldığında, ülkenin temel dış ticaret ve hizmetler dengesinin daha net bir resmi ortaya çıkar.

TCMB verilerine göre, altın ve enerji hariç cari işlemler hesabı, Aralık ayında 4.162 milyon ABD doları gibi önemli bir fazla verdi. Bu durum, Türkiye’nin enerji ve altın dışındaki temel dış ticaret ve hizmetler dengesinde güçlü bir performans sergilediğini, yani yapısal olarak dış finansman ihtiyacının bu kalemlerde daha az olduğunu göstermektedir. Bu, uzun vadeli sürdürülebilirlik açısından olumlu bir işaret olarak kabul edilebilir ve dış şoklara karşı bir miktar direnç gösterebildiğini ortaya koyar.

Ödemeler Dengesi Tanımlı Dış Ticaret Açığı

Cari işlemler hesabının en büyük ve genellikle en belirleyici bileşenlerinden biri olan dış ticaret açığı, ülkenin ithalat ve ihracat dengesini yansıtır. Aralık ayında ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 4.586 milyon ABD doları olarak gerçekleşti. Bu kalemdeki açık, Türkiye’nin net ithalatçı konumunu sürdürdüğünü göstermektedir.

Ancak yıl genelinde, özellikle küresel emtia fiyatlarındaki düşüş ve iç talepteki yavaşlama ile ithalatın görece azalması, ticaret açığının bir önceki yıla göre daha yönetilebilir seviyelerde kalmasına yardımcı olmuştur. İhracatın artırılması, katma değerli ürünlerin üretimine odaklanılması ve ithalatın yapısının dönüştürülmesi (örneğin enerji bağımlılığının azaltılması), uzun vadede cari açığı kalıcı olarak düşürmenin anahtarıdır.

Hizmetler Dengesi ve Turizmin Ekonomiye Katkısı

Türkiye ekonomisi için dış ticaret açığını dengeleyici en güçlü unsurlardan biri, hizmetler dengesidir. Bu kalem altında taşımacılık, seyahat (turizm), sigorta, finans ve diğer iş hizmetleri gibi birçok alt kategori bulunur. Aralık ayında hizmetler dengesi kaynaklı net girişler 2.574 milyon ABD doları seviyesinde gerçekleşti.

Bu kalemin en büyük alt bileşeni ise seyahat gelirleri, yani turizmden elde edilen döviz girişleridir. Aralık ayında seyahat kaleminden kaynaklanan net gelirler 1.696 milyon ABD doları oldu. Yıl genelinde turizm sektörü, pandemi sonrası toparlanmasını güçlü bir şekilde sürdürerek, ülke ekonomisine önemli miktarda döviz girişi sağlamış ve cari açığın kapanmasına kritik katkıda bulunmuştur. Türkiye’nin coğrafi konumu, zengin kültürel mirası, doğal güzellikleri ve gelişen hizmet kalitesi, turizmi cari açığı dengeleyici stratejik bir sektör haline getirmektedir. Turizm gelirlerinin artırılması, dış finansman ihtiyacını azaltma potansiyeli taşır.

Gelir Dengeleri: Birincil ve İkincil Gelirler

Cari işlemler hesabı içerisinde yer alan birincil ve ikincil gelir dengeleri de ülkenin uluslararası finansal ilişkilerini ve gelir transferlerini yansıtır.

• Birincil Gelir Dengesi: Bu kalem, yurt dışında çalışan vatandaşların gelirleri (işçi gelirleri), doğrudan ve portföy yatırımlarından elde edilen faiz ve temettü gelirleri gibi faktörleri içerir. Aralık ayında birincil gelir dengesi kalemi 233 milyon ABD doları net çıkış kaydetti. Bu çıkış, genellikle yabancı yatırımcıların Türkiye’deki yatırımlarından elde ettikleri karların ve faizlerin yurt dışına transferini yansıtır. Ülkedeki yabancı sermayenin karlılığı arttıkça bu çıkışlar da artabilir.
• İkincil Gelir Dengesi: Bu kalem ise karşılıksız transferleri, yani işçi dövizleri ve hibe gibi unsurları kapsar. Aralık ayında ikincil gelir dengesi kalemi 154 milyon ABD doları net giriş kaydetti. Bu girişler, yurt dışından gelen işçi dövizlerinin veya uluslararası kuruluşlardan ya da diğer ülkelerden alınan yardımların pozitif etkisini göstermektedir.

Finans Hesabı: Doğrudan ve Portföy Yatırımları

Cari açık veren bir ülkenin bu açığı finanse etmesi gerekir. Ödemeler dengesinin finans hesabı, bu finansmanın nasıl sağlandığını gösterir. Finans hesabı, doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, diğer yatırımlar ve rezerv varlıkları gibi ana kalemlerden oluşur.

Doğrudan Yatırımlar: Uzun vadeli ve istikrarlı sermaye girişi sağlayan doğrudan yatırımlar, bir ülkenin ekonomisine olan güvenin ve gelecek potansiyelinin önemli bir göstergesidir. Doğrudan yatırımlardan kaynaklanan net girişler Aralık ayında 317 milyon ABD doları olarak kaydedilmiştir. Bu tür yatırımlar, genellikle üretim kapasitesini artırarak istihdam yaratır ve teknoloji transferine katkıda bulunur, bu da uzun vadede ülkenin rekabet gücünü artırır ve sürdürülebilir büyümenin temelini oluşturur. Daha fazla doğrudan yatırım çekmek, cari açığın kalıcı olarak kapatılmasına yardımcı olur.

Portföy Yatırımları: Daha kısa vadeli ve oynak olabilen portföy yatırımları, hisse senetleri ve tahviller (devlet iç borçlanma senetleri gibi) aracılığıyla gerçekleşir. Aralık ayında portföy yatırımları 1.690 milyon ABD doları tutarında net giriş kaydetmiştir. Bu güçlü giriş, yabancı yatırımcıların Türk varlıklarına olan ilgisinin arttığına işaret etmektedir. Alt kalemler itibarıyla incelendiğinde, yurt dışı yerleşiklerin hisse senedi piyasasında 1.187 milyon ABD doları ve devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) piyasasında 1.154 milyon ABD doları net alış yaptığı görülmektedir. Bu, özellikle faiz artırımları ve ortodoks politikalara dönüş sinyalleri sonrası yabancı sermayenin yeniden Türkiye piyasalarına yöneldiğinin bir göstergesidir. Yabancı yatırımcıların DİBS ve hisse senedi piyasasına olan ilgisi, ülkenin risk priminin azaldığına ve geleceğe yönelik beklentilerin iyileştiğine dair bir sinyal olarak okunabilir.

Diğer Yatırımlar ve Borçlanma Yapısı

Finans hesabının bir diğer önemli kalemi olan “diğer yatırımlar”, kredi hareketlerini, bankaların yurt dışındaki varlık ve yükümlülüklerini, ticaret kredilerini ve diğer kısa vadeli sermaye hareketlerini içerir. Bu kalemler, ülkenin dış borç dinamikleri ve likidite pozisyonu hakkında önemli bilgiler sunar.

Tahvil İhraçları ve Geri Ödemeler: Yurt dışındaki tahvil ihraçları ve geri ödemelerle ilgili olarak, Aralık ayında bankalar 129 milyon ABD doları net geri ödeme gerçekleştirirken, Genel Hükümet 1.285 milyon ABD doları net geri ödeme yaptı. Diğer sektörler ise 401 milyon ABD doları net borçlanma gerçekleştirdi. Bu durum, hükümetin ve bankaların dış borçlarını azaltma eğiliminde olduğunu, ancak özel sektörün kısmen dışarıdan borçlanmaya devam ettiğini göstermektedir. Bu, kamu ve bankacılık sektörünün risk yönetimine daha fazla odaklandığını, özel sektörün ise yatırım veya işletme finansmanı için dış kaynaklara başvurduğunu ortaya koyar.

Mevduatlar ve Krediler: Yurt içi bankaların yurt dışı muhabirlerindeki efektif ve mevduat varlıkları 199 milyon ABD doları net artış kaydetmiştir. Bu, bankaların yurt dışındaki likidite pozisyonlarını güçlendirdiğini veya operasyonel ihtiyaçlar doğrultusunda varlıklarını artırdığını gösterebilir. Yurt dışı bankaların yurt içindeki mevduatları ise toplam 1.677 milyon ABD doları net artış kaydetti. Bu artışın 1.633 milyon ABD doları yabancı para cinsinden, 44 milyon ABD doları ise Türk lirası cinsinden gerçekleşti. Bu durum, yabancı bankaların Türkiye’deki bankacılık sistemine olan güveninin ve buradaki operasyonel ihtiyaçlarının bir göstergesidir.

Krediler: Yurt dışından sağlanan kredilerle ilgili olarak, diğer sektörler 686 milyon ABD doları ve Genel Hükümet 369 milyon ABD doları net kullanım gerçekleştirirken, bankalar 401 milyon ABD doları net geri ödeme gerçekleştirdi. Bu, özel sektör ve kamu kesiminin net borçlanmaya devam ettiğini, bankaların ise dış borçlarını azalttığını ortaya koymaktadır. Bankaların dış borç ödemeleri, bilanço yapılarının güçlendirilmesi ve dış finansmana olan bağımlılığın azaltılması stratejisinin bir parçası olabilir.

Resmi Rezervler: Güven ve İstikrar Göstergesi

Ödemeler dengesinin denkleşmesini sağlayan ve ülkenin dış şoklara karşı direncini gösteren önemli bir unsur da resmi rezervlerdir. Merkez Bankası’nın brüt ve net rezervleri, ülkenin dış yükümlülüklerini karşılama kapasitesi ve döviz piyasasına müdahale gücü hakkında bilgi verir. Aralık ayında resmi rezervlerde 1.978 milyon ABD doları net artış olmuştur.

Rezervlerdeki bu artış, Merkez Bankası’nın döviz piyasasına müdahale kapasitesini ve ülkenin kısa vadeli dış yükümlülüklerini karşılama gücünü artırması açısından olumlu bir gelişmedir. Artan rezervler, uluslararası finans piyasalarında ülkeye olan güveni pekiştirir ve olası spekülatif ataklara karşı bir kalkan görevi görür. Makroekonomik istikrar için güçlü rezervler kritik öneme sahiptir.

Cari Açık Neden Bu Kadar Önemli?

Cari açık, basitçe bir ülkenin dış dünyaya olan finansman ihtiyacını gösterir. Bir ülke, dış dünyadan aldığı mal ve hizmetlerin (ithalat) değeri, dışarıya sattığı mal ve hizmetlerin (ihracat) değerinden fazla olduğunda cari açık verir. Bu açığın sürdürülemez seviyelerde olması, bir dizi makroekonomik riski beraberinde getirir:

• Dış Borçlanma İhtiyacı: Cari açık, dışarıdan borçlanma veya sermaye çekme yoluyla finanse edilmek zorundadır. Bu da ülkenin dış borcunu artırır.
• Döviz Kurları Üzerinde Baskı: Artan döviz talebi, ulusal para birimi üzerinde değer kaybetme baskısı yaratır, bu da ithalatı pahalı hale getirir.
• Enflasyon: Değer kaybeden ulusal para birimi ve artan ithalat maliyetleri, enflasyonu tetikleyebilir.
• Ekonomik İstikrar: Yüksek ve sürdürülemez cari açık, yatırımcı güvenini sarsarak ekonomik istikrarsızlığa yol açabilir.

Bu nedenle, cari açığın makul ve sürdürülebilir seviyelerde tutulması, makroekonomik yönetimin temel hedeflerinden biridir. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde, cari açığın düşürülmesi ve kalıcı olarak iyileştirilmesi, ekonomik bağımsızlık ve dış şoklara karşı dayanıklılık açısından hayati önem taşır. Hükümetin Orta Vadeli Program hedefleri de bu doğrultuda belirlenmektedir.

2024 ve Sonrası İçin Beklentiler

2023 yılında cari açıktaki gerileme, 2024 yılı ve sonrası için umut verici bir başlangıç sunmaktadır. Orta Vadeli Program’da 2024 yılı için daha düşük cari açık hedefleri belirlenmiştir. Bu hedeflere ulaşılabilmesi için, uygulanan sıkı para ve maliye politikalarının kararlılıkla devam etmesi, ihracata dayalı büyümenin desteklenmesi, enerji ithalatında dışa bağımlılığın azaltılmasına yönelik yapısal reformların hızlandırılması ve turizm gibi döviz kazandırıcı sektörlerin daha da geliştirilmesi gerekmektedir.

Yabancı doğrudan yatırımların çekilmesi ve sermaye akışlarının istikrarlı hale getirilmesi de kritik öneme sahiptir. Küresel ekonomik koşullar, emtia fiyatları ve jeopolitik gelişmeler, Türkiye’nin cari açık performansını etkileyen dışsal faktörler olmaya devam edecektir. Bu bağlamda, dış şoklara karşı dayanıklılığı artırmak için makroekonomik dengelerin güçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Sonuç

Türkiye’nin 2023 yılı cari açık performansı, 2022’ye kıyasla bir iyileşme göstererek beklentilerin altında kaldı. Bu gerilemede, yılın ikinci yarısındaki makroekonomik politikaların, turizm gelirlerinin güçlü seyrinin ve enerji fiyatlarındaki göreli düşüşün etkileri göz ardı edilemez. Özellikle altın ve enerji hariç cari dengedeki güçlü fazla, Türkiye ekonomisinin yapısal olarak dış denge kapasitesinin varlığını işaret etmektedir.

Finans hesabında kaydedilen doğrudan ve portföy yatırımı girişleri, Türkiye’nin dış finansman imkanlarının arttığını ve yabancı yatırımcıların Türk varlıklarına ilgisinin yeniden canlandığını göstermektedir. Resmi rezervlerdeki artış ise ülkenin dış şoklara karşı direncini güçlendirmektedir. Önümüzdeki dönemde, sürdürülebilir bir ekonomik büyüme ve istikrar için cari açığın daha da düşürülmesi ve bu iyileşmenin kalıcı hale getirilmesi temel hedef olmaya devam edecektir. Bu, Türkiye ekonomisinin dış şoklara karşı daha dayanıklı hale gelmesi ve daha öngörülebilir bir büyüme patikasına oturması için vazgeçilmezdir. Cari açıktaki bu olumlu seyrin devam etmesi, uzun vadede Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığını ve refahını artıracaktır.