BRICS: Küresel Ekonomide Yükselen Güç ve Türkiye’nin Dış Politika Denklemindeki Yeri

Küresel ekonominin dinamikleri, 21. yüzyılın başlarından itibaren önemli bir dönüşüm sürecine girdi. Bu dönüşümün en somut göstergelerinden biri, Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin’in baş harflerinden oluşan BRIC kısaltmasıydı. İlk kez 2001 yılında Goldman Sachs ekonomisti Jim O’Neill tarafından kullanılan bu terim, dünya ekonomisinde yükselen yeni bir gücü işaret ediyordu. O’Neill, “Building Better Global Economic BRICs” başlıklı çığır açıcı yazısında, bu dört ülkenin 2050 yılına gelindiğinde küresel ekonominin ana belirleyicileri arasına gireceğini öne sürüyordu. Bu öngörü, o dönemde birçok kesim tarafından şüpheyle karşılansa da, geçen yirmi yılı aşkın süre O’Neill’in haklılığını kanıtlar nitelikte gelişmelerle dolu oldu.

O’Neill’in akademik çalışması, zamanla uluslararası siyaset ve ekonominin önemli bir gerçeği haline geldi. Eylül 2006’da New York’ta, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu toplantıları sırasında bir araya gelen Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin dışişleri bakanları, bu vizyonu resmi bir platforma taşıma kararı aldılar. Bu buluşma, gelecekteki BRIC grubunun ilk adımıydı. Üç yıl sonra, 16 Haziran 2009’da Rusya’nın Yekaterinburg kentinde düzenlenen zirveyle, dört ülkenin liderleri ilk resmi toplantılarını gerçekleştirdiler. Bu zirve, küresel sahnede Batı hegemonyasına alternatif olabilecek yeni bir ekonomik ve politik bloğun doğuşunu simgeliyordu.

Grubun ilk genişlemesi, 2011 yılında coğrafi çeşitliliği artırmak ve Afrika kıtasındaki ekonomik potansiyeli dahil etmek amacıyla Güney Afrika’nın (South Africa) katılımıyla gerçekleşti. Bu katılımla birlikte, grubun adı BRIC’ten BRICS’e dönüştü. Güney Afrika’nın eklenmesi, BRICS’in sadece ekonomik bir birlik olmanın ötesinde, küresel Güney’in sesini yükseltme misyonunu da benimsediğinin bir göstergesiydi. Bu yılın başlarında ise BRICS, tarihindeki en büyük genişlemesini yaşadı. İran, Mısır, Etiyopya ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin katılımıyla, üye sayısı dokuza yükseldi. Bu yeni katılımlar, BRICS’in küresel etki alanını daha da genişleterek, enerji kaynaklarından stratejik ticaret yollarına, nüfus potansiyelinden bölgesel etkiye kadar birçok alanda gücünü pekiştirmesine olanak sağladı. Bu genişleme, grubun çok kutuplu dünya düzeni arayışındaki kararlılığının bir yansıması olarak değerlendiriliyor.

BRICS’in Amacı: Küresel Denge Arayışı ve Yeni Dünya Düzeni

BRICS grubu, kuruluşundan itibaren, mevcut küresel yönetim yapılarında, özellikle de ABD, Japonya, Almanya, İngiltere, Fransa, İtalya ve Kanada’dan oluşan G7 ülkelerinin karşısında bir denge unsuru oluşturma hedefini taşıyor. Bu ülkeler, uluslararası kuruluşlarda ve müzakerelerde daha fazla söz sahibi olmayı, küresel finansal mimarinin yeniden yapılandırılmasını ve kalkınmakta olan ülkelerin çıkarlarını daha güçlü bir şekilde savunmayı amaçlıyor. BRICS ülkeleri, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası gibi Batı hegemonyasındaki kuruluşların karar alma süreçlerinde kendilerine daha adil bir temsil hakkı tanınması gerektiğini savunuyor. Bu amaç doğrultusunda, Batı finansal sistemine alternatif olarak kendi mekanizmalarını da geliştirmişlerdir. Örneğin, 2014 yılında kurulan Yeni Kalkınma Bankası (New Development Bank – NDB), BRICS ülkelerinin altyapı ve sürdürülebilir kalkınma projelerini finanse etmek için önemli bir araç haline gelmiştir. Bu banka, uluslararası rezerv para birimi olarak dolara olan bağımlılığı azaltma çabaları kapsamında yerel para birimleri cinsinden borç verme potansiyeline de sahiptir.

BRICS’in misyonu, sadece ekonomik çıkarları savunmakla sınırlı değildir. Grup, aynı zamanda iklim değişikliği, yoksullukla mücadele ve sürdürülebilir kalkınma gibi küresel meselelerde de ortak bir duruş sergileyerek, Batı’nın ötesinde alternatif bir küresel liderlik vizyonu sunmaktadır. Bu vizyon, gelişmekte olan ülkeler arasındaki “Güney-Güney işbirliği”ni teşvik ederek, adil ve çok kutuplu bir dünya düzeninin inşasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

BRICS’in Ekonomik Gücü ve Gelecek Potansiyeli

BRICS ülkelerinin ekonomik gücü, özellikle son yıllardaki genişlemeyle birlikte daha da dikkat çekici hale gelmiştir. IMF’nin Nisan 2024 tarihli Dünya Ekonomik Görünümü Veritabanı (World Economic Outlook Database) verilerine göre, genişletilmiş BRICS grubunun toplam Gayri Safi Yurtiçi Hasılası (GSYH) ve dünya ekonomisindeki payı, G7 ülkeleriyle karşılaştırıldığında önemli bir büyüklüğe ulaşmıştır. Elimizdeki istatistiklere göre, BRICS grubunun dünya GSYH’sindeki payı, G7 ülkelerinin payının henüz yarısından biraz fazladır. Bu oran, grubun mevcut ekonomik büyüklüğünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Ancak, bu rakamlar geçmiş eğilimler ve geleceğe yönelik projeksiyonlarla birlikte ele alındığında, BRICS’in potansiyeli çok daha büyüktür.

Başta Çin ve Hindistan olmak üzere, BRICS ülkeleri son yirmi yılda kaydettikleri hızlı ekonomik büyüme ile küresel GSYH içindeki paylarını istikrarlı bir şekilde artırmışlardır. Çin, dünyanın ikinci büyük ekonomisi haline gelirken, Hindistan da hızla büyüyerek önemli bir ekonomik güç konumuna yükselmiştir. Brezilya ve Rusya’nın zengin doğal kaynakları, yeni üye Birleşik Arap Emirlikleri’nin finansal gücü ve enerji üretimi, İran’ın stratejik konumu ve enerji rezervleri ile Mısır ve Etiyopya’nın genç ve dinamik nüfus yapıları, BRICS’in gelecekteki büyüme potansiyelini desteklemektedir.

Jim O’Neill’in 2050 öngörüsü hâlâ tartışma konusu olsa da, mevcut veriler ve büyüme trendleri, BRICS ülkelerinin bu yüzyılın ikinci yarısında küresel ekonomide ve uluslararası siyasette çok daha belirleyici bir söz sahibi olacağını açıkça göstermektedir. Bu potansiyelin gerçekleştirilmesi, grubun içindeki farklılıkların yönetilmesi, ortak politikalar geliştirilmesi ve Batı ülkelerinden gelebilecek ekonomik ve politik baskılarla başa çıkılması gibi zorlukları da beraberinde getirecektir. Ancak, BRICS’in artan cazibesi ve stratejik önemi, geleceğin çok kutuplu dünyasında kilit bir aktör olacağının sinyallerini vermektedir.

Türkiye’nin BRICS ve ŞİÖ ile İlişkisi: Dış Politika Dilemması

Türkiye, uluslararası arenadaki konumunu yeniden konumlandırma arayışında zaman zaman BRICS ve Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) gibi platformlara üyelik meselesini gündeme getirerek zemin yoklamaktadır. Bu tür yaklaşımlar, Türk dış politikasının köklü bir geleneğini yansıtmaktadır: farklı güç merkezleri arasında denge kurma ve mevcut konjonktüre göre esneklik gösterme. Özellikle Batı ile ilişkilerde gerilim yaşandığında ya da beklenen ekonomik veya politik destek sağlanamadığında, bu platformlara yönelik ilgi bir “kaldıraç” veya alternatif arayış olarak kullanılmaktadır.

Bu denge politikası, aslında Osmanlı İmparatorluğu’ndan bu yana Türk dış politikasının temel bir unsuru olmuştur. Büyük güçler arasında manevra yaparak kendi çıkarlarını koruma ve maksimal fayda sağlama amacı güden bu yaklaşım, zaman zaman terk edilse de, ihtiyaç duyulduğunda adeta bir sandıktan çıkarılıp yeniden piyasaya sürülmektedir. Son dönemde de benzer bir senaryo yaşanmıştır. Batı’dan dış destek, finansal kaynak ve özellikle de F-16 savaş uçaklarının tedarikinde yaşanan gecikmeler ve aksaklıklar, Türk yetkililerini bu eski politikayı devreye sokmaya itmiştir. BRICS üyeliğine katılma düşüncesi yüksek sesle dile getirilmiş, bu durum uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştır.

Türkiye’nin bu çıkışı, Rusya tarafından olumlu bir şekilde karşılanmış ve desteklenmiştir. Ancak bu durum, Batı cephesinde, özellikle de ABD’de belirli bir endişeye yol açmıştır. Ankara’nın BRICS’e yakınlaşma sinyalleri, bir süredir tartışma konusu olan F-16 satışlarının yeniden gündeme gelmesine ve ABD’nin bu konuda daha esnek bir tutum sergilemesine neden olmuştur. Ancak hikaye burada bitmemiştir. Aynı dönemde, “carry trade” yoluyla Türkiye’ye giren sıcak para çıkışları hızlanmış, yabancı yatırımcılar sermayelerini yurt dışına çıkarmaya yönelince USD/TL kuru yukarı yönlü bir hareketlilik sergilemiştir. Bu ekonomik türbülans karşısında, Türk yetkililer BRICS söylemini geçici olarak askıya alarak yeniden Batı ile işbirliğinden ve mevcut ittifakların öneminden bahsetmeye başlamışlardır. Bu durum ise bu kez Rusya’nın rahatsızlığını dile getirmesine neden olmuştur.

Benzer gelişmeler, birkaç yıl önce Şangay İşbirliği Örgütü’ne katılma biçiminde de yaşanmış, bir süre gündemde kaldıktan sonra yine farklı dış politika dinamikleri nedeniyle konuşulmaktan vazgeçilmişti. Özetle, Türkiye’nin bu politikası, herkesi birbirine karşı kullanma ve bu yolla en büyük çıkarı sağlama hedefini taşırken, aynı zamanda uluslararası alanda bir tutarsızlık ve öngörülemezlik algısı yaratmaktadır. Bu durum, Türkiye’nin diplomatik güvenilirliğini zedeleyebilir ve uzun vadede hem Batı’daki müttefikleriyle hem de Doğu’daki potansiyel ortaklarıyla ilişkilerinde istikrarsızlığa yol açabilir. Çok kutuplu bir dünyada, Türkiye’nin dış politikasının sadece taktiksel manevralardan ibaret olması yerine, stratejik bir derinlik ve tutarlılık taşıması, ülkenin küresel konumunu güçlendirmek için hayati önem taşımaktadır.

BRICS ve ŞİÖ gibi platformlar, Türkiye için önemli ekonomik ve siyasi fırsatlar sunabilirken, mevcut ittifaklar ve değerler sistemiyle olan uyumu da dikkatle değerlendirilmelidir. Türkiye’nin, küresel güç mücadelesinde konumunu sağlamlaştırması için, uzun vadeli hedeflerine odaklanan, şeffaf ve öngörülebilir bir dış politika benimsemesi kritik bir gerekliliktir.

Kaynak: mahfiegilmez.com