Enflasyonla Mücadele ve Ekonomik Büyüme: Ezberleri Bozan Türkiye Deneyimi ve Kapsamlı Programların Gücü

Ekonomi politikaları tartışmalarının merkezinde yer alan önemli bir soru, enflasyonla mücadele ederken ekonomik büyümeden ödün vermek gerekip gerekmediğidir. Yaygın kanı ve yerleşmiş ezberler genellikle bu iki hedefin birbiriyle çatıştığı yönündedir; yani enflasyonu düşürmek için büyümenin yavaşlaması kaçınılmaz bir bedel olarak görülür. Ancak Türkiye’nin yakın geçmişindeki bazı dönemler, bu genel kabulün her zaman geçerli olmadığını ortaya koyarak tartışmalara yeni bir boyut kazandırmaktadır. Özellikle 2002-2005 yılları arasında yaşananlar, enflasyonun hızla düşürülebildiği ve aynı zamanda yüksek ekonomik büyüme oranlarının yakalanabildiği bir senaryonun mümkün olduğunu göstermiştir.

Bu dönemde Türkiye, Ocak 2002’de yüzde 72 seviyelerinde seyreden yüksek enflasyonu, Şubat 2004 itibarıyla tek haneli seviyelere, yüzde 9,5’e çekmeyi başarmıştır. Takip eden yıllarda da enflasyon tek hanede kalmaya devam etmiştir: 2002’de %29,8, 2003’te %18,4, 2004’te %9,4 ve 2005’te %8,2. Bu çarpıcı enflasyon düşüşüne eşlik eden ortalama büyüme oranı ise yüzde 7,8 gibi oldukça yüksek bir seviyede gerçekleşmiştir. Enflasyonun bu denli hızlı bir şekilde gerilerken, ekonominin de güçlü bir büyüme performansı sergilemesi, “enflasyonla mücadele büyümeden ödün vermeden olmaz” şeklindeki yaygın inancı sarsan güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Hatta bu başarılı sürece 2006 yılı da dahil edilebilir, zira bu dönemde de benzer bir tablo gözlenmiştir.

“Dipten Dönüş” Argümanı ve Kapasite Kullanımının Rolü

Bu tarihi gerçeği dile getirdiğimizde, “enflasyonla mücadele büyümeden ödün vermeden olmaz” tezini savunan bazı çevreler, sadece büyüme oranlarına bakmanın yanıltıcı olabileceğini belirtirler. Onlara göre, 2002 öncesindeki büyük kriz nedeniyle ekonomi dibe vurmuş, potansiyel üretim düzeyinin çok altına inmiş ve kapasite kullanım oranları oldukça düşmüştü. Bu durumda, uygulanan enflasyonla mücadele programı başarılı oldukça enflasyon düşerken, ekonomi de doğal olarak potansiyel düzeyine doğru yönelmiştir. Bu sürecin büyük bir kısmında kapasite kullanım oranları normalin altında kaldığı için, görülen yüksek büyüme enflasyonla mücadeleye zarar vermemiş, aksine ekonominin sağlıklı bir dengeye ulaşma çabasının bir yansıması olmuştur. Bu nedenle, salt büyüme oranından ziyade, potansiyel büyüme oranından sapmaya bakmak gerektiği fikri öne sürülür.

Eleştirel Bakış: Kâr Oranları ve Ücret Pazarlığı Gücü

Ekonominin potansiyelinden ne kadar uzak olduğu ve kapasite kullanım oranlarının seyri, enflasyon dinamikleri açısından şüphesiz önemlidir. Bu ikinci savunma biçiminin, yani “dipten dönüş” argümanının, teorik çerçevede bazı haklılık payları olduğu kabul edilebilir. Ancak bu görüş, önemli birkaç noktayı göz ardı etmektedir. İlk olarak, normalinin çok altındaki bir kapasite kullanım oranı hızla normal seviyesine doğru yükselirken, fiyat belirleme gücüne sahip şirketlerin, kriz döneminde düşük tutmak zorunda kaldıkları kâr oranlarını, ortaya çıkan bu fırsatı kullanarak yükseltmeyecekleri varsayımı oldukça güçlü bir kabuldür. Ekonomi canlanırken ve talep toparlanırken, firmaların karlılıklarını artırma eğilimi göstermesi beklenen bir davranıştır ve bu durum, enflasyon üzerinde yukarı yönlü bir baskı yaratabilir. Bu varsayımın ne kadar doğru olduğu ancak ampirik analizlerle saptanabilir; ancak ilk düşünce, üretim potansiyeline doğru ilerlerken kâr oranlarının da artacağı ve bunun enflasyona baskı yapacağı yönündedir.

İkinci olarak, yükselen kapasite kullanım oranı nedeniyle ücret pazarlığı yapanların pazarlık güçlerinin değişmeyeceği de örtük olarak kabul edilmiş olunuyor. Bu varsayımın Türkiye özelinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Türkiye’de sendikalaşma oranlarının düşük olması, işgücü piyasasının yapısı ve genel ekonomik koşullar göz önüne alındığında, ücret pazarlığı yapanların geleneksel anlamda güçlü bir pazarlık gücüne sahip olmadığı bir gerçektir. Bu nedenle, ikinci varsayımın Türkiye özelinde sorunlu olmadığı, yani ücret artışlarının enflasyonist baskı yaratma potansiyelinin sınırlı olduğu söylenebilir. Ancak, ilk varsayımın, yani kâr marjlarının yükselişi potansiyelinin, enflasyonist süreci tetikleme riskini taşıdığı unutulmamalıdır.

İç Talep Dinamikleri ve Enflasyon İlişkisi

Ekonomik büyüme ve enflasyon arasındaki ilişkiyi anlamak için iç talep dinamiklerine yakından bakmak elzemdir. Toplam yurtiçi talep (tüketim, kamu harcamaları ve yatırım) büyümesinin eğiliminden (potansiyelinden) yüzde sapmasının seyrini gösteren bir grafik (1995Ç1-2025Ç2 dönemi için) bu konuda bize önemli bilgiler sunar. 2001 krizi, büyüme oranını potansiyelinin çok altına çekmişti. Büyüme ile potansiyeli arasındaki bu fark, 2003 yılının sonunda kapanmıştır. “Dipten dönüş” argümanını savunan ikinci görüş, 2002-2003 döneminde enflasyon düşerken büyümeden ödün verilmemiş olmasını büyük ölçüde bu olguya bağlar. Yani, ekonomi potansiyelinin altından yukarı doğru tırmanırken, yüksek büyüme rakamlarının enflasyonu körüklemediğini iddia ederler.

Ancak, bu dönemin devamına baktığımızda farklı bir tablo ortaya çıkar: İç talep büyümesi, 2003’ün son çeyreğinden itibaren küresel krizin ilk dönemlerine kadar (kabaca 2008 ortası) potansiyelinin hep üzerinde seyretmiştir. Muhtemelen ikinci savunma biçimi, enflasyonun daha sonraki dönemlerde katılık kazanmasının nedenlerinden biri olarak bu yüksek iç talep baskısını kabul etmektedir. Zira sürekli olarak potansiyel üzerinde seyreden talep, zamanla fiyatlar üzerinde baskı oluşturarak enflasyonun kalıcı hale gelmesine yol açabilir.

Günümüzdeki Durum: İç Talep Baskısı ve Enflasyonun İnatçılığı

Günümüze dönecek olursak, mevcut ekonomi programının uygulanmaya başladığı dönemden bugüne kadar olan süreçteki iç talep baskısı, 2003 sonu – 2007 sonu arasındaki talep baskısından daha fazla değildir. Hatta bu dönemin ortalaması, iç talep baskısının nötr düzeyde olduğunu ima etmektedir. Eğer iç talep baskısı geçmişteki gibi yüksek değilse, o halde neden günümüzde enflasyon düşmüyor ve inatçı bir karakter sergiliyor? Bu soru, yalnızca para ve maliye politikalarına odaklanmanın yetersiz kalabileceğini gösteren önemli bir ipucudur. Mevcut durumda enflasyonun düşmemesinde, döviz kuru hareketleri, beklentilerdeki bozulma, maliyet artışları (enerji, emtia fiyatları) ve arz yönlü şoklar gibi farklı yapısal ve konjonktürel faktörlerin de etkili olabileceği düşünülmelidir. Bu durum, enflasyonla mücadelenin çok boyutlu ve karmaşık bir yapıda olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır.

Enflasyonla Mücadelede Kapsamlı Programların Kritik Rolü

Tüm bu tartışmalar bir yana, çok daha önemli bir husus bulunmaktadır. “Enflasyonla mücadele için büyümeden ödün vermek gerekir” diyenler, temel bir noktayı gözden kaçırmaktadırlar: Enflasyonla mücadele ederken büyümeye zarar vermemek kesinlikle mümkündür. Önemli olan, ekonominin içinde bulunduğu özgün koşullara uygun, iyi tasarlanmış ve bütüncül bir ekonomi programı oluşturmaktır. Bu gerçeğin önemini daha iyi anlamak açısından, şu soru kritik bir öneme sahiptir: Mayıs 2001’de yürürlüğe konulan ve Türkiye’yi derin bir krizden çıkaran “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” olmasaydı da, şimdiki gibi sadece para politikasına ve bir ölçüde de maliye politikasına dayanan daha sınırlı bir yaklaşımla yola devam edilseydi, enflasyon bu kadar hızla düşer miydi ve ekonomi potansiyel büyüme oranını bu kadar kısa sürede yakalar mıydı? Ya da şunlar: Enflasyon hızla düşer miydi, büyüme oranı çok yüksek olur muydu?

Cevap açıktır: Asla. 2001 krizi sonrası uygulanan Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı, sadece parasal ve mali tedbirlerle sınırlı kalmamış, aynı zamanda bankacılık sisteminin yeniden yapılandırılması, kamu maliyesinde disiplin, kamunun borçlanma dinamiklerinin değiştirilmesi, özelleştirmeler, sosyal güvenlik reformları ve Merkez Bankası’na bağımsızlık gibi kapsamlı yapısal reformları da içermiştir. Bu program, ekonominin temel sorunlarına köklü çözümler üretmiş, beklentileri yönetmiş ve uluslararası finans kuruluşlarının desteğini alarak güven ortamı sağlamıştır. Böyle kapsamlı bir yaklaşım sayesinde, hem enflasyon hızla kontrol altına alınabilmiş hem de ekonomi sağlıklı bir büyüme patikasına oturmuştur. Sadece tekil politika araçlarına odaklanan programlar, ekonominin karmaşık yapısı ve çok boyutlu sorunları karşısında genellikle yetersiz kalmaktadır. Kapsamlı bir program, ekonominin tüm kılcal damarlarına nüfuz ederek, sorunların kaynağına inebilir ve kalıcı çözümler üretebilir.

Analiz ve Politika Tasarımı İçin İki Temel Ders

Bu deneyimden çıkarılabilecek iki önemli ders bulunmaktadır:

1. Analiz Yapanlar İçin: Programın Bütüncüllüğüne Odaklanın

Ekonomik büyüme ve enflasyon ilişkisini incelerken, sadece ham ekonomik verilere veya tekil politika araçlarına odaklanmak yanıltıcı olabilir. Bunun yerine, uygulanan ekonomi programının bütününe ve başlangıç koşullarındaki yapısal sorunlara ne ölçüde çözüm ürettiğine odaklanmak esastır. Programın kapsamı, tutarlılığı, reform odaklılığı ve güven tesis etme kapasitesi, başarının anahtarıdır. Tek başına parasal sıkılaştırma ya da mali disiplin yeterli olmayabilir; bu araçların, ekonominin temel dengesizliklerini gideren geniş çaplı bir reform ajandasının parçası olup olmadığı incelenmelidir. Geçmişteki başarılar ve başarısızlıklar, programların içeriği ve uygulama şekli dikkate alınarak analiz edilmelidir.

2. Ekonomi Politikası Tasarlayanlar İçin: Koşullara Uygun ve Kapsamlı Çözümler Üretin

Ekonomi politikası tasarlayanlar için en kritik mesaj şudur: Ekonominin içinde bulunduğu koşulları doğru analiz etmeden ve bu koşulların yarattığı sorunlara köklü çözümler bulmaya çalışmadan hazırlanan bir programın başarılı olma şansı oldukça düşüktür. Her ekonominin ve her dönemin kendine özgü dinamikleri vardır. Bu dinamikleri göz ardı eden, ezbere dayalı veya eksik bırakılmış politikalar, kısa vadeli iyileşmeler sağlasa bile, uzun vadede sürdürülebilir bir başarıya ulaşamaz. Gerçek bir başarı için, politikaların ekonominin yapısal zayıflıklarını gidermesi, beklentileri olumlu yönde şekillendirmesi ve toplumsal güveni tesis etmesi gerekmektedir. Türkiye’nin 2001 sonrası deneyimi, doğru tasarlanmış, cesur ve kapsamlı bir programın, hem enflasyonu düşürüp hem de büyümeyi destekleyebileceğinin en somut örneklerinden biridir. Bu durum, politika yapıcıların sadece mevcut durumu değil, aynı zamanda ekonominin potansiyelini ve gelecekteki olası risklerini de göz önünde bulundurarak uzun vadeli bir vizyonla hareket etmelerinin ne kadar hayati olduğunu göstermektedir.

• Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Kaynak: ekonomim.com