TÜİK’in Fiyat Endeksi Hesaplamaları: Güvenilirlik ve Şeffaflık Sorunları Derinleşiyor

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), ülkenin ekonomik gidişatını yansıtan kritik verileri kamuoyuyla paylaşan en temel kurumdur. Ancak son dönemde TÜİK tarafından açıklanan fiyat endeksleri, hem vatandaşların günlük yaşam deneyimleriyle uyuşmaması hem de kendi içinde barındırdığı tutarsızlıklar nedeniyle ciddi eleştirilere maruz kalmaktadır. Özellikle Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi (Tarım ÜFE) ile Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) arasındaki uçurumlar ve hesaplama yöntemlerindeki şeffaflık eksikliği, kurumun güvenilirliğine yönelik şüpheleri giderek artırmaktadır. Bu durum, ekonomik verilerin doğru ve tutarlı bir şekilde sunulmasının ne kadar hayati olduğunu bir kez daha gözler önüne sermektedir.

Son olarak, TÜİK’in Haziran ayı Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi sonuçları açıklandı ve bu açıklama, tartışmaların seyrini daha da kızıştırdı. Her ay rutin olarak yapılan bu duyuru, bu kez alışılmadık ve izahı zor çelişkileri beraberinde getirdi. Tarım ÜFE’de Haziran ayında kaydedilen rekor düzeydeki artış, Tüketici Fiyat Endeksi’ndeki ilgili gruplarla karşılaştırıldığında, kamuoyunun kafasındaki soru işaretlerini derinleştirdi. Vatandaşın mutfağına ve cebine doğrudan etki eden gıda fiyatları konusunda ortaya çıkan bu uyumsuzluk, istatistiki verilerin ne denli dikkatle yorumlanması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Tarım ÜFE’de Rekor Artış ve Çelişkiler Zinciri

Haziran ayında Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi’nde yaşanan tam %18,82’lik rekor artış, sektördeki maliyet yükselişlerini ve üretici üzerindeki baskıyı açıkça göstermektedir. Ancak bu yüksek artış, başka bir açıdan daha incelenmesi gereken derin çelişkiler barındırmaktadır. Tarım ÜFE’deki bu baş döndürücü yükseliş, Tüketici Fiyat Endeksi’nin gıda grubundaki hareketlerle karşılaştırıldığında mantık sınırlarını zorlamaktadır.

TÜFE ile Olan Çelişki: Gıda Fiyatlarındaki Paradoks

Üretici fiyatlarının rekor düzeyde arttığı bir ayda, tüketiciye yansıyan fiyatların farklı bir yönde seyretmesi, en başta dikkat çeken anomali olmuştur. Tarım ürünleri üretici fiyatlarının %18,82 arttığı aynı Haziran ayında, TÜFE kapsamındaki gıda ve alkolsüz içecekler grubunda %0,27’lik bir fiyat düşüşü yaşanmıştır. Bu iki endeks arasında birebir aynı ya da çok yakın oranlarda bir değişim beklenmese de, bu denli zıt yönlü bir savrulma, ekonomik gerçeklik algısıyla çelişmektedir. Üreticinin maliyetleri katlanırken, market raflarında fiyatların düşmesi veya sabit kalması, çoğu tüketici için açıklanması güç bir durumdur. Bu çelişki, gıda tedarik zincirinde aracı maliyetlerinin mi aşırı yükseldiğini, yoksa endeks hesaplamalarında kritik bir noktanın mı gözden kaçtığını sorgulatmaktadır.

Toplam Artışın Alt Kalemlerden Yüksek Çıkması: Matematiksel Bir Muamma mı?

Tarım ÜFE’nin detaylarına inildiğinde, %18,82’lik toplam artıştan daha da şaşırtıcı verilerle karşılaşılmaktadır. Endeksin alt kalemlerinden biri olan “çok yıllık (uzun ömürlü) bitkisel ürünler” grubunda bir aylık artış %51,08 gibi olağanüstü bir düzeye ulaşmıştır. Bu rakam, tek başına bile sektördeki ciddi fiyat dalgalanmalarının bir göstergesidir.

Ancak bu %51’lik artışın altında yatan ürün detayları, durumu daha da karmaşık hale getirmektedir. Normal şartlarda, bir alt kalemin ortalama artışının %51 olması için, o kalemdeki ürünlerin en az bir kısmının bu oranın üzerinde bir artış göstermesi beklenir. Veya tüm ürünlerin benzer şekilde yükselmesi gerekir. Oysa, “çok yıllık (uzun ömürlü) bitkisel ürünler” kalemi kapsamında fiyatı bir ayda en çok artan ürün sadece %17 ile kiraz olmuştur. Bu durum, mantıksal bir çelişkiyi gözler önüne sermektedir: Kalemin kendisi %51 artarken, içindeki en çok artan ürün sadece %17 yükselmiştir. Bu, basit matematik kurallarıyla açıklanması zor bir tablo yaratmaktadır.

TÜİK’in bu durumu açıklamak için sunduğu gerekçe, endeks hesaplamalarındaki mevsimsellik ve ağırlıklandırma prensipleriyle ilgilidir. Tarım ürünlerinde her ürünün her ay piyasada bulunmaması veya endekse dahil olmaması, hesaplamalarda farklı yaklaşımları gerektirmektedir. Bu ay, “çok yıllık (uzun ömürlü) bitkisel ürünler” endeksine yeni giren iki ürün “şeftali ve nektarin” olmuştur. Bu ürünler, Mayıs endeksinde yer almazken, Haziran ayında endekse dahil edilmiştir. Önemli olan nokta ise bu ürünlerin, bir önceki fiyat oluşum tarihi olan geçen yılın Eylül ayından bu yana, sırasıyla %189 (şeftali) ve %90 (nektarin) oranında fiyat artışı yaşamış olmasıdır. Bu yüksek artış oranları, ürünlerin endekse dahil edilmesiyle birlikte, “çok yıllık bitkisel ürünler” kaleminin ağırlığını ve dolayısıyla toplam artış oranını ciddi şekilde yukarı çekmiştir.

Teorik olarak, AB İstatistik Ofisi El Kitabı’nda yer alan tavsiyelere uygun olarak, sebze ve meyve gibi mevsimsel ürünlerde aylık değişken ağırlıkların kullanılması yöntemi, TÜİK tarafından uygulanan bir metodolojidir. Ancak bu yaklaşımın, pratik sonuçlar açısından “mantıken yanlış” olduğu eleştirileri yükselmektedir. Vatandaşın her gün tonlarca şeftali ve nektarin tüketmediği gerçeği göz önüne alındığında, bu ürünlerin endekse yüksek bir ağırlıkla eklenmesi sonucu ortaya çıkan %51’lik artış, genel fiyat artışını gerçekçi olmayan bir şekilde yansıtabilir. Bu durum, istatistiksel doğruluğun, kamuoyunun algıladığı ekonomik gerçeklikle ne kadar örtüştüğü sorusunu gündeme getirmektedir. Kirazın %17’lik artışına rağmen alt kalemin %51 yükselmesi, şeftali ve nektarinin endeks üzerindeki hakimiyetini ve bu metodolojinin yarattığı çarpıklığı gözler önüne sermektedir.

Veri Şeffaflığı ve Güvenilirlik Sorunu: TÜFE mi, Tarım ÜFE mi?

TÜİK’in fiyat endeksleri konusunda karşılaştığı en büyük eleştirilerden biri de veri şeffaflığı konusundaki tutarsızlıklarıdır. Mayıs 2022’den bu yana Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) kapsamındaki madde fiyatları kamuoyuyla paylaşılmamaktadır. Bu durum, veri karartma olarak yorumlanmış ve kamuoyunda büyük tepki toplamıştır. TÜİK, bu uygulamasını savunmak için çeşitli gerekçeler ileri sürmüştür:

• “Avrupa’da hiçbir ülke fiyat açıklamıyor.”
• “Bu fiyatları verirsek yanlış yorumlar yapılıyor.”
• “Fiyatları açıklamak için bir gün fazla çalışmak gerekiyor.”

Bu gerekçelerin ne denli inandırıcı olduğu tartışılırken, bağımsız ekonomistler ve araştırmacılar, veri şeffaflığının ekonomik analizler ve kamuoyu denetimi için vazgeçilmez olduğunu vurgulamaktadır. TÜFE’nin alt kalemlerindeki madde fiyatlarının açıklanmaması, enflasyonun kaynaklarını ve gerçek boyutunu anlamayı zorlaştırmakta, dolayısıyla güvenilirliği zedelemektedir. Hatta bu konuda mahkeme kararına dahi uyulmaması, kurumun şeffaflık konusundaki direncini göstermektedir.

Ancak burada paradoksal bir durum ortaya çıkmaktadır: TÜFE için madde fiyatlarını açıklamanın “sakıncalı” ve “zor” olduğu iddia edilirken, Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi kapsamındaki madde fiyatları düzenli olarak açıklanmaktadır. Bu durum, TÜİK’in kendi içindeki tutarsızlığını ve çifte standardını açıkça göstermektedir. Şeffaflık adına, “Avrupa ülkeleri Tarım ÜFE madde fiyatlarını açıklıyor mu?”, “Bu fiyatlar yanlış yorumlanmıyor mu?” veya “Açıklamak için ek çalışma gerekmiyor mu?” gibi soruların yanıtlanması gerekmektedir. Veya daha az sayıda ürün bulunduğu için mi Tarım ÜFE madde fiyatları açıklanabiliyor? Bu sorular, kurumun genel veri açıklama politikasına yönelik şüpheleri derinleştirmektedir.

“Oran Yüksek, Daha Ne İstiyorsun?” Argümanına Cevap

Bazıları, Tarım ÜFE’deki %19’a yakın yüksek artışın eleştirilecek bir yönü olmadığını düşünebilir. “TÜİK zaten yüksek bir oran açıkladı, bu da mı eleştirilecek?” şeklinde bir yaklaşım sergilenebilir. Ancak bu, sorunun özünü kaçırmaktır. Bugün mantık sınırlarını zorlayacak şekilde yüksek bir oran açıklayan bir kurum, yarın aynı şekilde düşük, manipülatif veya gerçek dışı bir oran da açıklayabilir. Güvenilirliğin temel taşı, açıklanan verilerin tutarlılığı, şeffaflığı ve metodolojik sağlamlığıdır, sadece rakamın büyüklüğü değil.

Eleştirinin odağı, açıklanan %19’luk genel artış veya %51’lik alt kalem artışı değildir. Asıl sorun, %51 gibi yüksek bir artışın altındaki ürün detaylarında bu artışı destekleyecek somut verilerin (kiraz örneğinde olduğu gibi) bulunamaması ve bu durumun metodolojik gerekçelerle açıklanmaya çalışılırken, kamuoyunda kafa karışıklığı yaratmasıdır. Ayrıca, üretici fiyatlarındaki bu rekor artışla, tüketici fiyatlarındaki düşüşün birbiriyle çelişmesi, ekonomik gerçekliğin tutarlı bir resmini sunmaktan uzaktır. Bu tür tutarsızlıklar, piyasadaki fiyat oluşum mekanizmalarını anlamayı zorlaştırmakta ve ekonomik aktörlerin doğru kararlar almasını engellemektedir.

Metodoloji Tartışması: Teorik Doğruluk mu, Mantıksal Hata mı?

TÜİK, Tarım ÜFE’deki bu çelişkili görünen oranları “metodoloji böyle” diyerek açıklamaktadır. Kurumun ilettiği bilgiye göre, endeks değişken aylık üretim değerleri kullanılarak hesaplanmaktadır. Bu yaklaşım, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (Eurostat) El Kitabında, sebze ve meyve gibi mevsimsel özelliği olan ürünlerde aylık değişken ağırlıkların kullanılmasının tavsiye edilmesi ilkesine dayanmaktadır. TÜİK de bu tavsiyeye uygun olarak ağırlıklandırma işlemlerini gerçekleştirmektedir.

Evet, bu metodolojik yaklaşım teorik olarak uluslararası standartlara uygun ve doğru görünebilir. Ancak, makalenin girişinde de vurgulandığı gibi, teorik doğruluğun her zaman mantıksal ve pratik sonuçlarla örtüşmediği durumlar mevcuttur. Özellikle şeftali ve nektarin örneğinde olduğu gibi, belirli ürünlerin mevsimsel olarak endekse yüksek bir ağırlıkla dahil edilmesi ve bu ürünlerin önceki dönemlere göre fahiş fiyat artışları göstermesi, genel endeksi orantısız bir şekilde şişirebilir. Bu durum, piyasadaki genel fiyat dinamiklerini ve üreticilerin karşılaştığı maliyet artışlarını doğru bir şekilde temsil etmekten uzaklaşabilir. Metodolojinin esnekliği, manipülasyona açık kapı bırakmasa bile, en azından gerçekçi olmayan sonuçlar doğurma potansiyeli taşımaktadır. Önemli olan, açıklanan verilerin sadece istatistiksel olarak değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal gerçeklik açısından da anlamlı olmasıdır.

Sonuç olarak, TÜİK’in fiyat endeksleri konusunda sergilediği tutarsızlıklar ve şeffaflık eksikliği, kurumun kamusal güvenilirliğini zedelemektedir. Ekonomik verilerin, hem teknik olarak doğru hem de kamuoyu tarafından anlaşılabilir ve inanılır olması gerekmektedir. Bu denge sağlanmadıkça, TÜİK’in açıklamaları her zaman kuşkulu karşılanmaya devam edecek, vatandaşın ve piyasanın kuruma olan güveni sarsılacaktır. Güvenilir ve şeffaf bir istatistik kurumu, sağlıklı bir ekonomi için vazgeçilmez bir unsurdur. TÜİK’in bu eleştirileri dikkate alarak, metodolojik yaklaşımlarını, veri açıklama politikalarını ve iletişim stratejilerini yeniden gözden geçirmesi, Türkiye ekonomisinin geleceği açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynak: ekonomim.com