Türkiye’nin Gerçek Enflasyon Sırrı: TÜİK Kira Verileri ve Halkın Güvensizliği

Türkiye, uzun bir süredir yüksek enflasyonla mücadele ediyor ve bu durum, ekonominin en temel sorunlarından biri haline gelmiş durumda. Ancak bu mücadele, yalnızca rakamlarla değil, aynı zamanda rakamlara olan güvenle de ilgili derin bir sorun barındırıyor. Enflasyonla etkin bir şekilde başa çıkma çabaları bir yana, Türkiye’de enflasyonun gerçekte hangi seviyede olduğuna dair belirsizlik, geniş kitlelerin zihnini meşgul ediyor. Bu belirsizliğin temel nedeni ise, resmi istatistik kurumunun, yani Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan verilerin, halkın yaşadığı ekonomik gerçeklikle örtüşmediği yönündeki yaygın kanaat. Vatandaşlar, TÜİK’in açıkladığı enflasyon oranlarını, ne kadar olursa olsun inandırıcı bulmuyor. Bu durum, zamanla derinleşen bir güven bunalımına yol açıyor ve bu güven eksikliği, ekonomik politikaların etkinliğini de zedeliyor.

Toplumun geniş kesimlerinin, makroekonomik analizler yapması veya istatistiksel detaylara hakim olması elbette beklenemez. Ancak vatandaş, kendi cüzdanındaki değişime, günlük hayatındaki fiyat artışlarına bakar. Pazarda, markette, faturalarda ve özellikle de konut kiralarında yaşanan fahiş artışlar, resmi rakamların çok ötesinde bir tablo çizmektedir. Bu derin uçurum, halkın istatistiklere olan inancını sarsmakta ve “Acaba gerçek enflasyon ne?” sorusunu her geçen gün daha yüksek sesle sormasına neden olmaktadır.

Peki, TÜİK’in açıkladığı oranlara yönelik bu yaygın güvensizlik sadece bir ön yargıdan mı ibaret, yoksa bu durumun somut, gerçekçi dayanakları var mı? Maalesef, bu sorunun yanıtı net: Evet, hem de çok sayıda somut dayanak var.

Enflasyonun Gözden Kaçan Devi: Kira Meselesi

Enflasyon sepetindeki en tartışmalı ve halkın güvenini en çok sarsan kalemlerden biri şüphesiz konut kiralarıdır. Kira, öyle bir kalem ki, toplumun bir kesimi için neredeyse hiç sorun teşkil etmezken, bir diğer kesim içinse en büyük geçim kaynağı haline gelmiştir. Kendi evinde oturanlar için kira ödemek gibi bir dert yokken, kirada yaşayan milyonlarca insan için bu, ayın en büyük ve en endişe verici kalemidir.

Türkiye’deki konut durumu ve kiracı-ev sahibi dağılımına baktığımızda, durumun önemi daha da netleşiyor: Nüfusun yaklaşık yüzde 28’i kirada ikamet ediyor. Yüzde 56’lık bir kesim kendi evinde oturuyor, yüzde 15’lik bir kesim ise kendi evinde oturmamakla birlikte kira ödemiyor (örneğin ebeveynlerinin evinde, lojmanda veya başka bir akrabasının evinde). Geriye kalan yüzde 1’lik kesim ise lojman gibi özel konutlarda yaşıyor. Bu oranlar, geçmiş yıllara göre büyük bir değişim göstermemekle birlikte, özellikle son dönemde konut fiyatlarındaki astronomik artış ve ev sahibi olmanın imkansız hale gelmesi nedeniyle kiracı oranının yükseliş eğiliminde olduğu gözlemleniyor. Bu durum, kira meselesini daha da kritik bir boyuta taşıyor.

TÜİK’in Ortalama Kira Hesaplamaları: Gerçeklikten Kopuk Rakamlar

TÜİK’in şeffaflık konusunda zaman zaman eleştirilere maruz kaldığı biliniyor. Özellikle Yargıtay Onursal Üyesi Seyfettin Çilesiz’in açtığı davada, kurumun madde fiyatlarını “özgün eser” gerekçesiyle mahkemeye dahi sunmaması, şüpheleri daha da artırmıştı. İşte o “özgün eserlerden” biri olan kira tutarının detayları, tartışmanın merkezine oturuyor.

TÜİK’in verilerine göre, Türkiye genelinde konut kirası Nisan ayı için ortalama 9.978 TL olarak dikkate alınmış. Bu tutar, küçük sapmalar gösterebilse de, yaklaşık 10 bin liralık bir ortalama belirlendiği kesin. Şimdi bu ortalama kira tutarı ve enflasyon sepetindeki ağırlığı üzerine birkaç temel soruyla konuyu daha derinlemesine inceleyelim:

1. Soru: Türkiye Ortalamasında Kira Gerçekten 10 Bin Lira Olabilir mi?

Türkiye’nin farklı bölgelerinde, hatta aynı şehirde bile semtten semte büyük farklılıklar gösteren kira piyasasında, 10 bin liranın Türkiye ortalaması olarak kabul edilmesi şaşırtıcıdır. Elbette, bu tutarda veya daha düşük kiralık evler mevcuttur; ancak ortalama bir rakamdan bahsedildiğinde, Türkiye genelindeki mevcut piyasa koşullarına bakıldığında bu tutar gerçekçi değildir. Özellikle büyük şehirlerde, İstanbul, Ankara, İzmir gibi metropollerde ortalama kira bedelleri bu rakamın çok üzerinde seyretmektedir. Anadolu’nun bazı bölgelerinde bu tutara ev bulmak mümkün olsa da, ülke genelini temsil eden bir ortalama için 10 bin lira, yaşanan ekonomik gerçeklikten kopuk bir rakam olarak algılanmaktadır.

2. Soru: TÜFE Sepetindeki Kira Ağırlığı Yüzde 6,8 Ne Anlama Geliyor?

Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) sepetinde kiranın ağırlığı yüzde 6,8 olarak belirlenmiştir. Nüfusun yüzde 28’i kiracı konumundayken, geriye kalan yüzde 72’lik kesim kira ödemiyor. Şimdi şu temel soruya cevap vermek gerekiyor: “Nüfusun yüzde 28’i, harcamasının yüzde kaçını kiraya ayırıyordur ki, bu oran TÜFE’nin toplamında yüzde 6,8’e denk düşüyor?” Bu hesaplamanın sonucu yaklaşık yüzde 24’tür. Yani, kirada oturan yüzde 28’lik kesimin, aylık harcamasının yaklaşık dörtte birini (yüzde 24) kiraya ayırdığı varsayılmaktadır. Bu oran, kiracıların genel harcama yapısı içinde kiranın oldukça önemli bir yer tuttuğunu gösterse de, mevcut piyasa koşullarında birçok kiracının gelirinin çok daha büyük bir bölümünü kiraya ayırmak zorunda kaldığı bilinmektedir.

3. Soru: Kira Verilerine Göre Kiracıların Ortalama Harcaması Ne Kadar?

Eğer TÜİK’in belirlediği gibi ortalama kira yaklaşık 10 bin lira ise ve bu tutar kiracıların toplam harcamasının yüzde 24’ünü oluşturuyorsa, basit bir hesaplamayla kiracıların ortalama aylık toplam harcaması yaklaşık 41-42 bin liraya tekabül eder. Bu rakam, Türkiye’deki ortalama hane halkı gelirleri dikkate alındığında, yine gerçeklikten uzak bir tablo çizmektedir. Kiracıların büyük çoğunluğunun bu seviyede bir harcama gücüne sahip olmadığı göz önüne alındığında, kullanılan kira verisinin ve buna bağlı hesaplamaların sorgulanması kaçınılmaz hale gelmektedir.

4. Soru: Gerçekçi Kira Oranları ve İmplikasiyonları

Türkiye’de ortalama kiranın 10 bin lira olmadığı ve daha gerçekçi bir ortalamanın en az 15 bin lira olduğu tahmin edilmektedir. Özellikle İstanbul gibi büyük şehirlerde ortalama kira bedeli 20 bin liranın altına düşmemektedir. Eğer ortalama kiranın 20 bin lira olduğunu varsayarsak ve bu tutar kiracıların harcamasının yine yüzde 24’ünü oluşturuyorsa, bu durumda kiracıların ortalama aylık gelirinin de 82-84 bin lira civarında olması gerekir. Bu rakam, Türkiye’deki ortalama gelir düzeylerinin çok üzerinde olup, resmi kira verilerinin ne denli piyasa gerçeklerinden uzak olduğunu çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu durum, özellikle asgari ücretli veya orta gelirli kiracılar için yaşam maliyetinin ne kadar ağır olduğunu gözler önüne sermektedir.

5. Soru: Kira Ağırlığı Yüzde 6,8 mi, Yoksa Daha Yüksek mi Olmalı?

Ortalama kira bedelinin 15 bin, hatta 20 bin liralara ulaştığı bir ekonomik ortamda, kiranın TÜFE sepetindeki ağırlığının yüzde 6,8 olarak kalması sürdürülebilir değildir. Eğer kira verileri piyasa gerçeklerini yansıtsaydı, kiranın toplam harcama sepetindeki ağırlığının yüzde 20, hatta yüzde 25’lere doğru yükselmesi kaçınılmaz olurdu. Kira, bir hanenin en büyük gider kalemlerinden biri olduğu için, ağırlığının bu denli düşük gösterilmesi, genel enflasyon hesaplamalarının güvenilirliğini temelden sarsmaktadır.

6. Soru: Kira Ağırlığı Artarsa TÜFE Nasıl Etkilenir?

Kiranın TÜFE sepetindeki ağırlığı, olması gereken seviyelere (örneğin yüzde 20-25) çıkarıldığında, sepeti oluşturan diğer kalemlerin ağırlıklarının doğal olarak azalması gerekecektir. Bu durum, genel TÜFE artışını doğrudan etkileyecektir. Kira, enflasyon eğilimi yüksek olan bir kalem olduğu için, ağırlığının artırılması, genel enflasyon oranının da önemli ölçüde yükselmesine neden olacaktır. Bu, enflasyonun daha doğru bir resmini sunacak ancak aynı zamanda resmi enflasyon oranlarının çok daha yüksek çıkacağı anlamına gelecektir.

7. Soru: Resmi Enflasyon ve Kira Artışı Arasındaki Uçurum

Bu yılın ilk dört ayındaki TÜFE artışı yüzde 13,36 iken, aynı dönemdeki kira artışı yüzde 22 olmuştur. Daha da çarpıcı olanı, son bir yıldaki TÜFE artışı yüzde 37,86 olarak açıklanırken, aynı dönemdeki kira artışı tam yüzde 89’a ulaşmıştır. Bu rakamlar arasındaki devasa fark, meselenin özünü oluşturmaktadır. Kira tutarı, ortalamanın altında gösterildiği ve TÜFE sepetindeki ağırlığı olması gerekenin çok altında tutulduğu için, yüzde 89 gibi fahiş bir kira artışının genel endekse yansıması son derece sınırlı kalmıştır. Şöyle bir düşünün: Eğer kiranın ağırlığı yüzde 6,8 değil de yüzde 15, yüzde 20 veya yüzde 25 olsaydı, yıllık TÜFE artışı gerçekten de yüzde 37,86’da kalabilir miydi? Halkın yaşadığı enflasyonla resmi enflasyon arasındaki bu kopukluk, işte bu tür çarpık hesaplamalardan kaynaklanmaktadır.

TÜİK’in Kira Hesaplama Metodolojisi ve Eksiklikleri

TÜİK’in kira verilerini toplama konusunda dile getirebileceği bir savunma mekanizması bulunmaktadır. Kurum, belirli sayıda konutu düzenli olarak izlemekte ve bu konutların kira değişimlerini endekse yansıtmaktadır. Eğer bir konuttan kiracı çıkar ve yeni bir kiracı o konuta taşınırsa, yeni sözleşme bedeli dikkate alınarak değişim oranı hesaplanır. Hesaplama listesindeki bir konutun, örneğin ev sahibinin kendisinin oturmaya başlaması veya binanın yıkılması gibi durumlar sonucunda listeden çıkarılması ve yerine yeni bir konutun izlemeye alınması da bu metodolojinin bir parçasıdır.

Ancak bu metodoloji, yüksek enflasyon ve hızla değişen piyasa koşullarında bazı önemli eksiklikler barındırır. Özellikle “yeni kiraya verilen konutların” veya “kontrat yenilenen konutların” gerçek piyasa değerlerindeki artışları ne kadar hızlı ve doğru bir şekilde yansıttığı tartışma konusudur. Mevcut kiracıların kontrat yenilemelerinde yaşadığı yüzde 100’ü aşan artışlar veya yeni kiralanan evlerdeki piyasa fiyatları, TÜİK’in “izlediği belli sayıda konut” veri setine ne kadar hızlı ve kapsamlı bir şekilde dahil edilmektedir? Piyasa, resmi verilerin aksine, her geçen gün yeni ve daha yüksek kira bedelleriyle şekillenmektedir. Bu durum, TÜİK’in mevcut metodolojisinin, piyasadaki gerçek dinamikleri yakalamakta yetersiz kaldığı eleştirilerini beraberinde getirmektedir.

Ekonomik istikrar ve toplumsal refah için şeffaf, güvenilir ve piyasa gerçeklerini yansıtan enflasyon verileri hayati önem taşımaktadır. TÜİK’in kira verileri üzerindeki bu sorular, yalnızca bir istatistiksel tartışmadan ibaret olmayıp, milyonlarca insanın günlük yaşamını, bütçesini ve geleceğe dair beklentilerini doğrudan etkileyen bir gerçeği işaret etmektedir. Gerçek enflasyonun doğru bir şekilde ölçülüp açıklanması, hem ekonomik politikaların daha isabetli oluşturulması hem de halkın devlete ve kurumlarına olan güveninin yeniden tesis edilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

• Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Kaynak: ekonomim.com