Türkiye Sanayi Üretiminde Son Durum: Ocak Ayı Verileri Neyi İşaret Ediyor ve Gelecek Senaryoları Neler?

Yılın ilk ayı olan ocak, Türkiye ekonomisi için geleneksel olarak sanayi üretiminde bir önceki aya göre düşüşün yaşandığı bir dönemdir. Aralık ayının canlı üretim temposunun ardından ocak ayında beklenen bu yavaşlama, her yıl olduğu gibi bu yıl da kendini gösterdi. Ancak bu rutin düşüşün ötesinde, Türkiye sanayisinin mevcut durumu ve geleceği hakkında endişe verici sinyaller taşıyan daha derin detaylar da ocak ayı verileriyle birlikte gün yüzüne çıktı.

Sanayi üretimi verilerini değerlendirirken, sadece ham rakamlara odaklanmak yerine, uzun vadeli eğilimleri, büyüme hızlarını ve mevsimsellikten arındırılmış değişimleri de göz önünde bulundurmak büyük önem taşır. Bu analiz, Türk sanayisinin gerçek performansını anlamamıza ve karşı karşıya olduğu yapısal sorunları tespit etmemize yardımcı olacaktır.

Ocak Ayı Sanayi Verileri: Hem İyi Hem Kötü Haberler

Öncelikle, ocak ayı sanayi üretimi verilerinden çıkarılabilecek nispeten “iyi” bir haberle başlayalım. Ardından, daha dikkat çekici ve üzerinde durulması gereken “kötü” haberleri ele alacağız. Geleneksel olarak kötü haberler daha çok ilgi görse de, bu kez farklı bir yaklaşımla, umut veren küçük detayları öne çıkaralım.

Üretim Düzeyinde Sınırlı Bir Artış Gözlendi

Sanayi üretiminin genel artış hızındaki eğilimi birazdan detaylandıracak olsak da, en azından üretim düzeyinde nominal bir artıştan söz etmek mümkün. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan verilere göre, gerek arındırılmamış (ham) gerekse takvim etkisinden arındırılmış sanayi üretim endeksleri, 2021-2025 döneminin ocak aylarında her yıl bir önceki yılın aynı ayının üzerinde gerçekleşti. Bu durum, mutlak üretim hacminde, önceki tüm yılların ocak aylarına kıyasla bu yılki üretimin en yüksek seviyede olduğu anlamına geliyor. Her ne kadar bu artışlar büyük farklar yaratmasa da, üretim seviyesinin genel olarak yükselme eğiliminde olduğunu gösteren pozitif bir işaret olarak değerlendirilebilir. Bu, sanayinin genel kapasitesinin ve potansiyelinin korunduğuna dair sınırlı bir iyimserlik sunmaktadır.

Büyüme Hızındaki Endişe Verici Düşüş

Ancak “iyi haber”in ötesinde, asıl dikkat çekici olan ve üzerinde durulması gereken nokta, sanayi üretiminin büyüme hızında yaşanan düşüştür. Türkiye ekonomisi için yeni baz yılı olarak kabul edilen 2021’den sonraki dönemin ocak ayları itibarıyla, sanayi üretimi bu yıl en düşük yıllık artış oranını kaydetti. Bu durum, hem arındırılmamış endekse göre yapılan hesaplamalarda hem de takvim etkisinden arındırılmış endekse göre yapılan hesaplamalarda net bir şekilde gözlemlendi. Bu, nominal üretim seviyesinin artmasına rağmen, büyüme ivmesinin ciddi şekilde yavaşladığını ve hatta tehlike çanları çaldığını işaret ediyor.

Daha da endişe verici olan bir başka detay ise, yıllık değişim oranının son beş yıldır düzenli olarak düşüş eğiliminde olmasıdır. Bu istikrarlı düşüş trendi, sanayinin sürdürülebilir bir büyüme patikasına oturmakta zorlandığını göstermektedir. Bu eğilimin tek istisnası, arındırılmamış endekste 2023 yılında gözlemlendi; bu yılda 2022’ye göre değişim oranı, bir önceki yılın oranından az da olsa bir miktar yukarıda gerçekleşmişti. Ancak bu kısa süreli toparlanma, genel düşüş trendini değiştirmeye yetmedi ve 2024 ocak verileriyle birlikte düşüş eğilimi daha belirgin hale geldi.

Gerçek Eğilimler: Mevsim ve Takvim Etkisinden Arındırılmış Veriler Ne Anlatıyor?

Sanayi üretimi hakkında daha doğru ve gerçekçi bir resim elde etmek için, bir önceki yılın aynı ayına göre olan değişimlerin ötesinde, mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış aylık değişimlere de bakmak şarttır. Bu arındırma, mevsimsel dalgalanmaların (örneğin yaz tatilleri, bayramlar) ve takvim etkilerinin (örneğin iş günü sayısı farklılıkları) üretim verileri üzerindeki etkisini ortadan kaldırarak, sanayinin temel dinamiklerini ve gerçek eğilimini gözler önüne serer.

Mevsim ve takvimden kaynaklanan bütün etkilerden arındırılmış veriler de maalesef tatsız bir tablo çizmektedir. Son beş yılın ocak ayları özelinde bu verilere göz attığımızda şunları görüyoruz:

• 2021 Ocak: Bir önceki yılın aralık ayına göre %2,1’lik bir artış kaydedildi. Bu, pandeminin etkilerinden çıkış sürecinde bir toparlanmaya işaret ediyordu.
• 2022 Ocak: Değişim eksi %2,8 olarak gerçekleşti. Bu, toparlanma sürecindeki ivme kaybının ilk sinyallerinden biriydi.
• 2023 Ocak: Bir önceki aralık ayına göre %1,3’lük bir üretim artışı sağlandı. Bu dönemde ekonomideki canlılık algısı, sanayiye de kısmi olarak yansımıştı.
• 2024 Ocak: Artış oranı %0,5’e geriledi. Bu, büyüme ivmesinin iyice zayıfladığını ve sanayinin yavaşladığını gösteriyordu.
• 2025 Ocak: Dün açıklanan verilere göre, ocak ayı üretiminin mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış hesaplamayla aralık ayına göre %2,3 gerilediği ortaya çıktı. Bu son veri, sanayi üretimindeki mevcut durgunluğun ve daralmanın en net göstergesi konumundadır.

Bu analiz, Türk sanayisinin son birkaç yıldır belirgin bir ivme yakalayamadığını ve hatta son dönemde daralma eğilimine girdiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Türk Sanayisi Neredeyse Aynı Düzeyde: Kronik Bir Durgunluk

Yukarıda detaylandırılan tüm bu verilerin bir özetini yapmak gerekirse, herhalde şu tespit yanlış olmayacaktır:

“Türkiye sanayi üretimi ne uzuyor, ne kısalıyor; yıllardır neredeyse aynı düzeyde seyrediyor.”

TÜİK’in yeni baz yılı olarak belirlediği 2021’den bu yana geçen dönemin tablosu, aslında kayda değer bir artıştan veya yapısal bir gelişimden söz etmenin mümkün olmadığını gösteriyor. Sanayi, bir türlü beklenen atılımı gerçekleştiremiyor, adeta yerinde sayıyor.

Geçtiğimiz yıllarda önemli bir büyüme kaydedilemediği ortada. Peki, bundan sonra ne olacak? Türkiye ekonomisinin lokomotiflerinden biri olması beklenen sanayide bir atılım, bir üretim sıçraması görülebilecek mi? Mevcut koşullar ve alınan önlemler göz önüne alındığında, bu soruya olumlu bir yanıt vermek maalesef pek mümkün görünmüyor.

Büyüme Nerede? Sanayinin Katkısı Neden Azalıyor?

Türkiye ekonomisi ve tabii ki bu kapsamda sanayi sektörü, yıllardır gerçek anlamda bir gelişme gösteremiyor ve yerinde sayıyor. Geçen yıl kaydedilen genel ekonomik büyümede, sanayinin katkısının neredeyse yok denilecek kadar az olduğu unutulmamalıdır. Eğer hizmetler sektörü, özellikle de turizm ve finans gibi alanlar, böylesine güçlü bir performans sergilemeseydi, Türkiye’nin genel büyüme oranı çok daha düşük kalacaktı. Bu durum, ekonominin üretim ve ihracat odaklı büyüme modelinden uzaklaşarak, daha çok iç tüketim ve hizmetler üzerinden ilerlediğini, bu modelin ise sürdürülebilirlik açısından riskler taşıdığını göstermektedir.

Peki, Türk sanayisi niye yıllardır büyük sıkıntılar çekiyor, niye beklenen gelişmeyi kaydedemiyor? Sorun, sıkça dile getirildiği gibi sadece döviz kurundaki dalgalanmalar mı? Döviz kurundaki artışların sanayici üzerindeki maliyet baskısı elbette yadsınamaz. Ancak bu, sorunun sadece bir parçasıdır ve çoğu zaman geçici bir çözüm sunar. Kısa vadede rekabet gücünü artırıyor gibi görünse de, uzun vadede ithal girdi maliyetlerini yükselterek ve yatırım ortamındaki belirsizliği artırarak yine başa dönülmesine neden olmaktadır.

Sorunun Kökleri: Kaynakların Yanlış Kullanımı ve Önceliklendirme Hataları

Türkiye ekonomisindeki temel sorun, kaynakların doğru ve verimli bir şekilde kullanılmamasıdır. Öncelik sırası belirlenirken yapılan hatalar, ya bilinçli olarak kötü tercihlerin yapılmasına ya da stratejik bir vizyon eksikliğine işaret etmektedir.

Örneğin, bütçeden sanayiye destek sağlayacak kaynaklar sorulduğunda, genellikle “yok” cevabı alınır. Mevcut durumda elbette kaynak bulunamaz; çünkü bütçeden ayrılan kaynaklar, üretken olmayan, istihdam yaratmayan ve ekonomiye uzun vadeli katma değer sağlamayan “olur olmadık” yerlere, gereksiz yatırımlara akıtılmaktadır. Bu tür gereksiz yatırımlara örnek vermek gerekirse; üretim kapasitesini artırmayan, doğrudan istihdam oluşturmayan, vergi geliri yaratmayan ve yapılıp bittikten sonra bile sürekli olarak işletme ve bakım maliyetleriyle devlet bütçesi üzerinde bir yük oluşturan projeler akla gelmektedir. Bu projelere ne kadar “yatırım” denebilir, tartışılır.

Daha da vahimi, bu projelerin birçoğunun “şimdi bütçeden para çıkmıyor ki” denilerek kamu-özel iş birliği (KÖİ) projeleri adı altında, hazine garantisi verilerek yaptırılmasıdır. Bu tür garantiler, devletin gelecekteki bütçesini ipotek altına almakta ve bu dipsiz kuyuların faturasını tüm topluma yüklemektedir. Projenin işletme riski kamuya yüklenirken, kar potansiyeli özel sektöre bırakılmakta, bu da kaynakların verimsiz ve adaletsiz kullanımına yol açmaktadır. Bu garantiler, gelecek yılların bütçelerini öngörülemez maliyetlerle doldurarak, sanayi gibi gerçekten ihtiyaç duyan sektörlere ayrılması gereken kaynakları tüketmektedir.

Bunun doğal bir sonucu olarak, sanayici yeterli ve zamanında destek bulamaz, uygun ve ucuz finansman kaynaklarına erişmekte zorlanır. İşte bu koşullar altında, Türk sanayisi yıllarca aynı üretim düzeyinde bocalayıp durmakta, uluslararası rekabette geriye düşmekte ve beklenen atılımı gerçekleştirememektedir. Küresel pazarlarda rekabet edebilmek, teknolojik dönüşümü yakalayabilmek ve katma değerli üretim yapabilmek için sanayicinin güçlü ve istikrarlı bir destek mekanizmasına ihtiyacı vardır.

Geleceğe Yönelik Beklentiler ve Çözüm Önerileri

Türk sanayisinin bu kronik durgunluktan çıkabilmesi ve sürdürülebilir bir büyüme patikasına girebilmesi için radikal adımlar atılması gerekmektedir. Kısa vadeli çözümler yerine, uzun vadeli ve yapısal reformlara odaklanılmalıdır. İşte bu bağlamda ele alınabilecek bazı çözüm önerileri:

• Kaynakların Verimli Kullanımı: Kamu kaynakları, üretim ve istihdam odaklı, katma değer yaratan projelere yönlendirilmelidir. Gereksiz ve verimsiz yatırımlardan vazgeçilerek, bütçe disiplini sağlanmalıdır. Hazine garantili KÖİ projelerinin şeffaflığı artırılmalı ve maliyet-fayda analizi titizlikle yapılmalıdır.
• Sanayiciye Erişilebilir ve Uygun Finansman: Sanayicinin yatırım yapabilmesi, Ar-Ge faaliyetlerini yürütebilmesi ve üretim kapasitesini artırabilmesi için düşük faizli, uzun vadeli ve KOBİ’lere özel finansman olanakları sağlanmalıdır. Devlet destekleri, bürokratik engellerden arındırılarak daha kolay ulaşılabilir hale getirilmelidir.
• Ar-Ge ve İnovasyon Desteği: Yüksek teknolojiye dayalı üretim ve katma değerli ürünler geliştirmek için Ar-Ge ve inovasyon faaliyetleri teşvik edilmelidir. Üniversite-sanayi iş birliği güçlendirilmeli, teknokentler ve kuluçka merkezleri daha etkin kullanılmalıdır.
• Nitelikli İşgücü ve Eğitim: Sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek amacıyla mesleki ve teknik eğitime yatırım yapılmalıdır. Sektörün gelecekteki ihtiyaçlarına yönelik eğitim programları geliştirilmeli, gençlerin bu alanlara yönelmesi teşvik edilmelidir.
• Öngörülebilir Ekonomi Politikaları: Sanayicinin yatırım yaparken güven duyacağı, istikrarlı ve öngörülebilir bir ekonomik ortam sağlanmalıdır. Para ve maliye politikalarında tutarlılık esas alınmalı, ani politika değişikliklerinden kaçınılmalıdır.
• İhracat Odaklı Büyüme: Sanayinin ihracat potansiyeli artırılmalı, yeni pazarlara açılması ve mevcut pazarlardaki payını yükseltmesi desteklenmelidir. İhracatçılara yönelik teşvikler ve dış ticaret finansmanı kolaylaştırılmalıdır.

Sonuç: Sanayisiz Büyüme Sürdürülemez

Türkiye ekonomisinin kalıcı ve kapsayıcı bir büyümeyi yakalayabilmesi, güçlü ve rekabetçi bir sanayi sektörüne bağlıdır. Ocak ayı sanayi üretimi verileri, sanayideki bu kronik durgunluğun ve büyüme hızındaki düşüşün sadece geçici bir durum olmadığını, aksine yapısal sorunlardan kaynaklandığını bir kez daha gözler önüne sermiştir. Kaynakların verimsiz kullanılması, sanayiciye yeterli desteğin sağlanamaması ve kısa vadeli politikalara bağımlılık, Türk sanayisinin patinaj yapmasının temel nedenleridir.

Eğer Türkiye, orta gelir tuzağından kurtulmak, refah seviyesini artırmak ve küresel ekonomide daha güçlü bir konuma gelmek istiyorsa, sanayisine hak ettiği önemi vermeli, doğru stratejilerle desteklemeli ve kaynaklarını akılcı bir şekilde yönetmelidir. Aksi takdirde, genel ekonomik büyüme rakamları ne olursa olsun, bu büyüme toplumun tüm kesimlerine yayılmayacak ve sürdürülebilir bir nitelik taşımayacaktır. Türk sanayisinin geleceği, bugün alınacak kararlar ve uygulanacak politikalarla şekillenecektir.

•    Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve borsagundem.com.tr’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Kaynak: ekonomim.com